1. Gipuzkoako Batzar Bereziak

Usarragak Gipuzkoako historian bete duen zeregina aztertzeko ezinbestekoa da bertan egiten ziren Probintziako Batzarrak aipatzea.

1696ko Gipuzkoako Foruen Bilduma Berriak, bosgarren tituluko lehen kapituluan, zehazki deskribatzen du Batzar Bereziek betetzen zuten funtzioa. Batzar Bereziak aldez aurretik ordenantza bidez finkatutako Batzar Nagusi batetik besterako denbora-tartean egiten ziren, une puntual eta ustegabekoetan gertatzen ziren "Erregeren zerbitzurako eta Probintziaren eta bere Ermandadearen onura eta kontserbaziorako oso negozio larri eta garrantzitsuei" soluzio bat emateko hain zuzen ere.

Batzar Bereziak biltzeko, ondokoak beharrezkoak ziren: deialdia egiteko kausa justifikatu bat (heriotza, errege-agindua, indar publikoa, Probintziako Diputazioak aldeko iritzia ematea), bilera egiteko bide hurbilerrazak eta leku egokia izatea, egunerokotasuna prozeduran, argitasuna eta zehaztasuna bileraren gai-zerrendan, hornidura egokia, egindako ordainketen bermea eta bilera legitimatzeko eta bileraren fede emateko probintziako eskribaua bertaratzea.

Deialdia Kontzejuek, Hiribilduek, Lekuek, Kolazioek, Alkatetzek eta pertsona pribatuek egin zezaketen, betiere Batzar Bereziaren bilerak berak sortutako gastuak aurreratzen bazituzten. Horrez gain, aurreratutako kostuak galtzen zituzten deialdia arrazoiz, eskubidez eta Ermandadearen araudiaren arabera egiten ez bazuten. Bertaratzen zirenei dagokienez, Batzar Berezietan pribilejioa zuten Kontzeju eta Alkatetzak ordezkatu behar ziren ahalorde aski eta orokorrak zituzten prokuradoreen bitartez.

Batzar Berezia egiteko lekua aldez aurretik finkatzen zen. Aspaldian, 1457ko ordenantzez geroztik, lekuak Usarraga (Bidaniako Unibertsitatea) eta Basarte (Azkoitiko hiribilduaren jurisdikziokoa) ziren. Erabat debekatuta zegoen Batzarren bilerak adierazitako leku horietatik kanpo egitea, hartuko ziren erabakiak indargabetzearen mehatxupean. Aurrerago, bosgarren tituluko bigarren kapituluaren arabera, komenigarritzat hartutako probintziako edozein hiribildu edo leku izan zitekeen bilera-leku.

Usarragako bilera egiteko nolabaiteko malgutasuna hartu zen. Horrela, bilera legezkoa zen Usarragako etxean, Bidaniako parrokia-elizan edo Bidaniako lur zabalean eta etxeetan, bizpahiru balezta-tirotara. Basarteko bilera berriz, Azkoitiko Santa Krutz elizan, Olazko Andre Marian edo Azpeitiko mugartean egin zitekeen.

Usarragako Batzar Berezien bilera egiteko erabilitako eraikinak badu bere historia. Eraikin honen eboluzioan izandako gertaerarik garrantzitsuenak 1590eko Zestoako Batzar Nagusietan, 1606ko Elgoibarkoetan, 1644ko Debakoetan eta 1646 eta 1647ko Zestoakoetan hartutako erabakiak izan ziren.

Usarragako bilerak XVII. mendea amaitu arte egin ziren. Horrela, Bidaniako azken Batzar Berezia 1700eko otsailaren 9an egin zen. Batzar Berezian hartutako ebazpenak hurrengo Batzar Nagusian berretsi behar ziren. Usarragan hartutako ebazpen batzuek garrantzi berezia izan zuten Gipuzkoako historian. Adibidez, 1481eko urrian egindako Usarragako Batzarrean, Ermandadeak bere prokuradoreak eskuordetu zituen erregearen eta Ingalaterrako ordezkariekin bake-hitzarmen bat ituntzeko. Itun hau 1482ko martxoaren 9an izenpetu zen.

2. Batzar Bereziei buruzko araudi juridikoa

Gipuzkoan egiten ziren Probintziako Batzar Nagusiak 18 hiribildutan biltzen ziren, Enrike III.ak 1397ko martxoaren 13an berretsitako probintzia-ordenantzaren arabera. Batzar Bereziak berriz, beranduago eta modu kontraesankor batean arautu ziren. 1457ko ordenantzen 36. kapituluak adibidez, ondokoa zioen:

"Por quanto algunos Concejos e personas de la dicha provincia e otros Señores e personas fuera de ella, suelen facer llamamientos a la dicha provincia desordenadamente, e a ciertos lugares de la dicha provincia, de lo cual se seguiría en adelante gran daño a la dicha provincia: por ende, que cualquier Concejo o personas singulares de la dicha provincia, u otros Señores o persona singular de la provincia, que sean tenidos de facer los dichos llamamientos a Usarraga o a Basarte, a cualquier de ellos, e non a otra villa o lugar, so pena que el que lo contrario ficiere pague mil maravedis".

Kontrako zentzu batean, Donostian egindako Probintziako Batzar Nagusiak eskatuta Logroñon 1461eko uztailaren 9an emandako errege-zedula aipa dezakegu. Urte horretan bertan ondokoa arautu zen:

"Sepades que vi la petiçion que me embiates estando en vuestra Junta en la villa de Sant Sebastian sellada con el sello de la dicha villa e signada de escrivano fiel desa dicha Provinçia; e que se contiene que a bueltas de otras ordenanças que yo dy e confirme a esta Provincia en la cibdad de Vitoria esta una ordenança en que se contiene que non se pueda faser llamamiento nyn Junta alguna en esa Provinçia afuera de las Juntas Generales salvo en los campos de Vasarte o Usarraga. E lo que en otras partes se fisiere que sea ninguno, la qual ordenança fuera fecha antes de la reformaçion de la Hermandad en tiempo de los bandos. Por que los dichos logares de Vasarte e Usarraga son ento medio de la Provinçia, por que los de los linajes e bandos que solian ser de Onnas e Gamboa pudiesen benir seguramente a los dichos logares. E commo en Junta que se fase en los campos no se puede faser que administrar la mi justiçia commo en las villas e logares por cabsa de la dicha ordenança, se escusa de faser muchas cosas complideras a mi serviçio e execuçion de la mi justiçia e bien desa dicha hermandad e Provinçia. E que algunas veses por algunas cosas cumplideras a mi serviçio, yo vos enbio mandar que vos juntedes en alguna villa de la dicha Provinçia. e segund las dichas leyes de Vasarte e Usarraga non lo podedes faser, de que a mi se podria seguir deserviçio e dapno en dicha Provinçia. Por ende que me suplicabades que vos quisisese dar liçençia e facultad, para que cada e quando que yo mandare o esa Provinçia o procuradores della o la mayor parte dellos acordare que se faga Junta o llamamiento en alguna villa o logar que lo pusiesedes faser e que las cosas que en la tal Junta se fisieren e trataren sean firmes e baliosas, asi commo si se fisieren en las Juntas Generales o en los dichos logares de Vasarte o Usarraga, non embargante la dicha ley e ordenança que fabla que non se fagan llamamientos algunos salvo para Vasarte o Usarraga, lo qual mandase asi poner e asentar por ley en los mis libros e ordennças de la dicha Provinçia. Lo qual por mi visto tovelo por bien e es mi merced de vos dar e por la presente vos do licençia poder e facultad, para que cada e quando yo mandare o esa Provinçia o los procuradores e regidores e governadores e otros ofiçiales desa Provincia e Juntas e hermandades della e la mayor parte dellos acordare ser asi complidero a mi serviçio e a la mi justiçia e al bien desa dicha Provinçia e hermandad della podades faser e fagades Junta o Juntas en qualquier villa o logar desa dicha Provinçia, que entendieres que cumpla. E quiero e es mi merced e mando que las cosas que en los tales logares o juntas fisieredes e trataredes e firmaredes sean firmes e baliosas bien asi como si las fisiesedes en juntas generales o en los dichos logares de Vasarte e Usarraga, lo qual mando que lo asi pongades e asentedes por ley e ordenanças en los libros e ordenanças desa dicha Provinçia; lo qual mando que se faga e guarde asi, non embargante la dicha ley e ordenança que fabla que non se faga llamiento salvo en Vasarte e Usarraga, con la qual yo dispenso en esta parte".

1463ko ordenantzek tradizioari jarraitzen diote. 63. kapituluaren arabera:

"Item estos llamamientos se fagan para Usarraga o Basarte, e non para otro lugar alguno, e si los ficieren para otra parte, que sean ningunos".

Enrike IV.ak Valladoliden 1466ko irailaren 20an emandako errege-probisioa berriz, erreformaren alde agertzen da:

"Sepades que vi una petiçion que en nombre vuestro fue presentada en el my Consejo, por la qual me fue fecha relaçion desiendo commo vosotros soledes ayuntar en vuestras Juntas en logar de Usarraga, que es en tierra de Vidania, la qual dis que es una casa e logar apartada sobre sy, e que en el tiempo de ynvierno por cabsa de las aguas e lodo e otras cabsas e ynconvenientes, algunas veses soledes faser la dicha vuestra Junta en el campo o en la Yglesia de Sant Bartolome de Vidania o en otras casas que son en la jurisdiçion de la dicha Vidania, donde es la dicha casa de Usarraga, e al derredor della dos o tres tiros de vallesta e por que en el quaderno de vuestras ordenanças se contyene que la dicha Junta se faga en el dicho logar de Usarraga, que algunas veses caesçe que las partes contra quien dades algunas sentencias e fasedes algunos mandamientos, alegan que las tales sentencias e mandamientos non son valederos por se aver fecho fuera de la dicha casa e logar de Usarrga. Suplicandome oviese por bien fecho lo que en las Juntas que avedes fecho en la dicha Yglesia de Sant Bartolome o en alguna casa, campo o logar de la dicha tierra de Vidania, de aqui delante se fesiere o pronunçiare por la dicha Provinçia o por vos en su nombre bien asy commo se fisiere en el dicho logar e casa de Usarraga, pues que todo es un territorio e jurisdiçion o commo la my merced fuese. E yo tovelo por bien e por la presente confirmo todas e quales quier sentencias e mandamientos que fasta aquí ayades fecho o dado o prunçiado e quales quier cosas e casos fuera de la dicha casa e logar de Usarraga. E vos do liçençia e abtoridad e facultad para que de aqui adelante podades faser e fagades la dicha Junta en la dicha Yglesia de Sant Bartolome de Vidania o en otras qualesquier casas o logares de Vidania al derredor del dicho logar de Usarraga, donde a vosotros bien visto fuere. E quyero e es my merced e mando que todas las cosas que por vosotros fueren fechs e ordenadas en la dicha Junta e fuere sellado e mandado vala e sea firme, bien asy e tan complidamente commo sy fuese fecho e seyado e mandado en el dicho logar de Usarraga donde la dicha Junta se ha de faser".

Enrike IV.ak Bejarren 1468ko otsailaren 17an emandako errege-zedulak ildo berari jarraitzen dio:

"Sepades que vi vuestra petiçion que me enbiastes firmada del nombre de Don Menjon vuestro escrivano fiel, e sellada con vuestro sello, por la qual me enbyais suplicar que vos confirme e aprueve un capitulo de ordenança que agora fesistes en Usarraga a siete dias del mes de ennero de este presente anno de la data de esta my carta que es fecho en esta gysa.

Por quanto por cabsa de los muchos llamamientos e non devydos que se fasen en la Provinçia sobre casos non devydos e fuera de los tres casos contenydos en la ordenança se han fecho e fasen muchas costas. Por ende queriendo remediar en ello ordenaron e mandaron que de aqui adelante se guarde la ley, e que ningunos non fagan llamientos salvo los tres casos contenydos en la ordenança, e que afuera dellos nyngunos non fagan llamamientos e sy lo fisieren por non enbiar procurador al tal llamamiento ningunos conçejos non incurran en rebeldia nyn en penna alguna, nyn valga cosa que en la tal Junta fagan los que juntaren, nyn sean tenudos a pagar nyngun dinero que alli mandaren, nyn escrivano fiel sea tenudo de yr alla nyn por ello incurra en penna alguna, nyn vala cosa que en la tal junta fagan, e sy algunos casos acaesçiere fuera de los dichos tres casos de que quiera faser llamamiento que espere fasta que alguno de los dichos tres casos acaescan e que entonçes en uno con lo tal lo faga sy quieran".

Bestalde, Enrike IV.ak Segovian 1470eko azaroaren 20an emandako errege-zedulak formula transakzional bat bilatu zuen. Zedula horrek Usarragako Batzarretan 1470eko urriaren 15ean egindako ordenantza bat onartu zuen.

"Sepades que por parte de los procuradores de la muy noble e leal provinçia de Guipuscoa me fue presentada ante mi una petiçion el thenor de la qual es este que se sigue:

Muy alto e muy poderoso Prinçipe e Sennor e Rey, vuestros omilles servidores los procuradores de los escuderos hijosdalgo de las vuestras villas e logares de la noble e leal Provinçia de Guipuzcoa que estamos juntos en Junta en Usarraga besamos vuestras manos y nos encomendamos en vuestra merced a la qual plega saber que tenemos por ordenança que los llamamientos se fagan en esta provinçia para Usarraga o Vasarte, e el lugar de Vasarte en su campo y los procuradores e libradores posan en las villas de Ayspeitia e en Ayscoitia bien aredrados del dicho logar Vasarte, por manera que los dichos procuradores e librantes son trabajados en yr e venyr de la dicha Junta, quanto mas que el dicho logar de Vasarte es despoblado e quando llueve o fase mal tiempo es muy desonesto estar ay en Junta, las gentes son muy fatigadas. E commo quiera que en el lugar que dise de Usarraga que esta una casa que asy se llama, e algunos posan en aquella casa, pero los mas de los procuradores e librantes posan en la tierra de Vidania en el lugar de Çalvyde y otras casas, donde bien asy la dicha casa de Usarraga es situada en la dicha tierra de Vidania de cuya parroquia es la dicha casa de Usarraga oyendo en ella misa, que ay se debe faser la Junta o fuera de la Yglesia al derredor y un trecho o dos de vallesta al derredor de la dicha Usarraga. Y otros desiendo que en Usarraga se debe faser ls Juntas non en otra parte, por que lo que en esta parte se fisiere non vale segund las ordenanças. Suplicamos a vuestra Sennoria que mande que las Juntas se puedan faser en la dicha Yglesia de Sant Bartolomé de Vidania dos o tres trechos de ballesta al derredor del dicho logar de Usarraga, quando los llamamientos se fisieren por la dicha Usarraga. E quando se fisieren para Vasarte se puedan faser en Santa Maria de Olas o en Santa Crus de Ayscoitia donde la Provinçia acordare. E lo que en esos logares se fisiere vala tanto commo si se fisieren en los dichos logares, non embargante las dichas ordenanças en lo qual vuestra Sennoria administrare justiçia e a nosotros fara mucha merced. Muy alto e muy podreso Prinçipe, Rey e Sennor, nuestro Sennor Dios ensalçe vuestra vida e estado Real, commo vuestro coraçon desea. De la nuestra Junta de Usarraga a quinse de otubre anno de setenta. Lo qual por mi visto e entendiendo ser asy complidero a mi serviçio e a bien e pro commun desa dicha Provinçia, tovelo por bien...".

Azkenik, Errege Katolikoek Kordoban 1482ko irailaren 18an emandako errege-zedulak, Batzar Berezietarako deialdia zein kasutan egin zitekeen zehazten zuen. Errege-zedula honetan, 1482ko koadernoan (Libro de los Bollones, XLIII. titulua) Batzar Bereziak egin ahal izateko kasuei buruz emandako ordenantza bere gain hartu zen.

"Por quanto por las leyes e hordenanças de la Hermandad viejas e nuebas, estan declarados e determinados los casos por que los llamamientos e ajuntamientos de la Provinçia se puedan fazer y todo ello permanesçiendo en su fuerça e vigor e terminos en que fablan, hordenaron e mandaron en uno con el sennor corregidor que cada e quando acaesçiere algunt caso o causa tocante al estado universal e bien comun e prejuyzio de la dicha Provinçia, que sobre lo tal se puedan fazer libremente e sin costa alguna llamamiento a los lugares nombrados de Vasarte e Usarraga o quoalquier dellos, para que en la tal Junta se bea e se conozca e probea en el tal danno e estado universal e perjuyzio e bien comun de la dicha Provinçia e concejos della, non se interponiendo a conosçer de otros delictos nin causas algunas. E que suplicamos a sus altezas que manden confirmar esta hordenança e asentar en los libros e hordenanças de la dicha Provinçia".

Izan ere, 1482ko ordenantzen koadernoak ondokoa zioen:

"Otrosi en las Juntas Generales sea revisto todo lo que hubieren tratado o fecho en las Juntas particulares pasadas, e que los procuradores de la tal Junta entiendan sobre esto, e sobre lo otro que concierne al cuerpo de la república tan solamente sin se entremeter en otros negocios algunos en espacio de cinco días que comenzó a correr en el tercero día de la Junta general e procuradores que han excedido del cuaderno castiguen y paguen por las penas en que han incurrido."

Foru-koadernoak, V. tituluko hainbat kapitulutan, Batzar Bereziei buruzko araudia betiko ezarrita utzi zuen.

Lehen kapitulua:

"Aunque en todas las Juntas generales se ven y despachan los negocios y casos que se ofrecen al tiempo, es muy contingente y ordinario sucedan entre año otros gravísimos y de mucha importancia al servicio de Su Majestad y a la utilidad y conservación de la Provincia y de su Hermandad, y de calidad que para darse en ellos el expediente conveniente es necesario se junte la Provincia en Junta particular, con toda la brevedad posible, sin aguardar a que llegue el tiempo de la Junta general y previniéndose esta contingencia y casualidad y considerándose por otra parte que con poca ocasión podrían hacerse llamamientos que fuesen muy costosos, si no hubiese punto fijo en cómo y por qué se deben hacer, ordenamos y mandamos que de aquí adelante ningún Consejo non sea osado de facer ningún llamamiento salvo por tres cosas. Lo primero, por muerte segura que se haya cometido. Lo segundo, por carta e mandamiento expreso del Rey. Lo tercero, por fuerza e fuerzas públicas que alguno o algunos cometieren, e ficieren".

Bigarren kapitulua:

"Porque de más de los tres casos expresados en la ley precedente puedan sobrevenir en el tiempo medio, entre Junta y Junta general, otros que sean de grandes consecuencias al servicio de Su Majestad, a la conveniencia de la Provincia y a la conservación y observancia de los Fueros, buenos usos y costumbres, y no sería bien que por no estar declarados (como no previstos) se suspendiese la resolución, a que precisaría la ocurrencia y calidad de sus circunstancias, hasta que llegase el tiempo de la Junta General; y por haberse practicado y acostumbrado siempre de inmemorial tiempo a esta parte, que en los casos de semejante inspección tenga la Diputación de la Provincia arbitrio y autoridad de hacer llamamiento y convocar a la Provincia en Junta Particular, en la cual con asistencia de todos los Procuradores que tienen voto se determine y delibere brevemente lo más conveniente al mayor servicio de Su Majestad y a la utilidad y pro común de la Provincia, ordenamos y mandamos que cada y cuando que el Rey Nuetro Señor mandare, o esta Provincia e los Porcuradores e Regidores e Gobernadores e Oficiales de ella, o la mayor parte de ellos acordaren ser cumplidero al servicio de Su Majestad e a la su justicia, e al bien de esta dicha Provincia e hermandad de ella, puedan facer e fagan Junta particular en cualquier villa o lugar de esta dicha Provincia que entendieren que cumple e que las cosas que en los tales Lugares e Juntas se ficieren e trataren e se firmaren, sean firmes e valiosas, bien así como si las hiciesen en Juntas generales".

Bosgarren kapitulua:

"Porque algunas veces puede suceder el hacerse llamamientos o convocatoria de Junta particular a instancia y petición expresa de algún Consejo o persona privada, y sobre el suplir y anticipar los gastos, es bien se sepa la forma que en ello se debe tener para escusar los embarazos que pudieran originarse, ordenamos y mandamos que si algunas villas o colaciones o alcaldías de esta Provincia, o cualquier de ellas, o otras cualesquier personas por su interés ficieren llamamiento por cualquier causa e razón que sea, que la tal Villa o Lugar o colación o alcaldía o persona singular que ficiere el tal llamamiento sea tenudo de fornecer de aquí adelante toda la costa que en el tal llamamiento fuere necesario en el tiempo que los Procuradores que así fueren llamados en el dicho lugar donde se ficiere el dicho llamamiento, dinero por dinero sin menoscabo alguno hasta la Junta general primera que se hubiere de facer, e en la tal Junta les sean repartidos los maravedís que el tal Lugar o persona singular gastare, seyendo en provecho común de toda la Provincia, e non en otra manera.

Y porque puede suceder que indebidamente se hagan algunos llamamientos y no sería justo que en tal caso se cargase la costa a la provincia y a sus villas y lugares, ordenamos y mandamos, conforme a Fuero que todos los Consejos e Alcaldías de esta Provincia, que sean privilegiadas sean tenudos de enviar sus Procuradores suficientes que no sean vecinos de otras Villas, con poderes generales y bastantes a las dichas Juntas generales e particulares e llamamientos que se ficieren de aquí adelante en la Provincia, so pena de dos mil maravedís a cada villa o colación para la hermandad, e que los otros Procuradores que se ajuntaren en la Junta, fagan e ordenen en ella lo que debieren: e que si por ventura fuere fallado por los Procuradores que así fueren llamados e juntados, que el dicho llamamiento non es fecho con razón, e con derecho, e debidamente, e que es fecho en perjucio de la Hermandad, que sea tenudo el tal Concejo o Alcaldía que el tal llamamiento ficiere, de pagar las costas que los Procuradores e Oficiales ficieren en el tal dicho llamamiento, que fuere fallado que non es fecho debidamente".

3. Historiografia

Domingo Ignacio Egañak, Donostian 1780an argitaratutako El Guipuzcoano instruido izeneko obran, Batzar Nagusiak deskribatu ondoren 1462ko irailaren 26ko Enrike IV.aren errege-zedulaz geroztik urtean Batzar Nagusi bakarra egiten zela zioen. Gainera, horrela jarraitzen zuen:

"y posteriormente, viendo que una sola Junta bastaba al despacho de los negocios que se ofrecian, y que quando ocurria algun negocio de consideración o del servicio de Su Magestad, se convoca Junta particular, se asento por nueva ordenanza que confirmó el Señor Don Carlos II por real cédula de 25 de diciembre de 1667 que se celebrase una solamente cada año.

Concurren los Caballeros Procuradores a la Casa Consistorial del Pueblo de tanda, con vestidos negros, acompañando desde su Casa al Señor Corregidor. Ocupa éste la Cabecera y Asiento principal con Bufete correspondiente. Se sientan por su orden el Alcalde, Capitulares y Vecinos del mismo Pueblo en la vanda opuesta de la Sala; y toman tambien asiento, por el orden que les toca, los Caballeros Junteros".

Pablo Gorosabelek, bere Noticia izeneko obran (II. liburukia, 47 or. eta hurr.) aipatzen zuenez, Ezohiko Batzarrak edo Batzar Bereziak oso aspalditik biltzen ziren probintzian, 1463ko ordenantzen 61. kapituluan adierazitako kasuetan eta deialdiaren xede ziren gaiak aztertzeko soilik. Berak zioenez, deialdia Korregidoreak, Alkate Nagusiak, kontzejuek eta pertsona partikularrek egin zezaketen. Hala ere, 1482ko ordenantzen arabera, Batzar Berezietan hartutako erabakiak hurrengo Batzar Nagusietan berrikusi behar ziren.

Antzinako araudiaren arabera, bileren lekuak Usarraga eta Basarte ziren. 1457ko ordenantzen 36. kapituluaren arabera, herri bakarti eta urrunak ziren eta, hain zuzen ere, Ahaide Nagusien bandoetako kideei segurtasuna emateko biltzen ziren bertan. 1463ko ordenantzen 63. kapituluak eta Segovian 1470eko azaroaren 20an emandako errege-zedulak leku hauetarako deialdia indartu zuten. 1461eko Donostiako Batzarra, Logroñon 1461eko uztailaren 9an emandako errege-zedula eta Valladoliden 1466ko irailaren 20an emandako berrespena ordea, bilera leku hauetan egitearen kontra agertu ziren.

Gorosabelen arabera, Batzar Bereziak Usarragan, Çalvide-n edo leku hurbiletan (hala nola Bidaniako San Bartolomen) eta Basarten edo inguruetan biltzen ziren. Leku hauetan azken Batzar Bereziak 1700ean egin ziren. Handik aurrera, Batzar Bereziak Diputazioaren egoitza ziren hiribilduetan bildu ziren.

Batzar hauetara beste hiribildu handiagoetatik hurbil ez zeuden kontzeju pribilejiatuak joaten ziren eta, horrela, 1457ko ordenantzen 14. kapituluaren eta 1463ko ordenantzen 71. kapituluaren arabera, kolazioek ezin zuten prokuradorerik eraman. Horrela, 25 hiribilduak, hiru alkatetza nagusiak, Leinzko bailara (1497tik) eta Oiartzungo bailara (1509tik) izan ziren ordezkatuak.

1397 eta 1457ko ordenantzen arabera, prokuradoreek pertsona trebe eta prestuak izan behar zuten, 1463ko ordenantzen arabera gizon onak eta fidagarriak, 1482koen arabera irmoak eta fidagarriak. Bestalde, 1492ko urtarrilaren 26ko errege-zedulak zioenez, trebeenak, prestuenak, ospe eta kontzientzia onekoak eta hiribildu bakoitzeko onenak izan behar zuten eta erregearen zerbitzuan jardun behar zuten. Azkenik, 1529ko ordenantzen arabera, irmoenak, fidagarrienak, trebeenak, prestuenak, ospe eta kontzientzia onekoak, 25 urtetik gorakoak, gaztelaniaz irakurtzen eta idazten zekitenak eta jokabide onekoak izan behar zuten. Karmelo Etxegaraik, Donostian 1924an argitaratutako Compendio de las Instituciones Forales de Guipúzcoa izeneko obraren bigarren kapituluan, Batzar Bereziak aztertu zituen.

4. Batzar Berezien azterketa iushistorikoa

4.1. Deialdia

Deialdia Batzar Nagusietan hitza eta botoa zuten herri, alkatetza, bailara eta kolazio guztiei egin behar zitzaien, Alegiako hiribilduari izan ezik. Izan ere, Alegia Tolosako hiribilduaren jurisdikziokoa zen (1457ko ordenantzen 89. kapitulua). Basarten 1482ko urtarrilean onartutako ordenantzen arabera, Batzar Berezietara joaten ziren prokuradoreek hiribilduetako fidagarrienak eta irmoenak izan behar zuten. Bestela, izendatzen zituzten kontzejuek 5.000 marabedi ordaindu behar zituzten.

Bestalde, Batzar Berezietarako deialdia edozein kontzeju, alkatetza edo pertsona partikularrek egin zezakeen (1457ko ordenantzen 4. kapitulua) eta Gipuzkoako probintziak edo Batzar Nagusian bildutako prokuradoreek deialdi desegokiak arteztu eta zigortu zitzaketen (1457ko ordenantzen 4. kapitulua). Batzar Berezirako deialdia egiten zutenek bilera egiteko beharrezkoa zen dirua aurreratu behar zuten. Diru hori lehen Batzar Nagusian itzultzen zitzaien (1457ko ordenantzen 39. kapitulua).

4.2. Data

Batzar Bereziak deialdia egiten zenetik hiru egunetara bildu behar zuen (1457ko ordenantzen 4. kapitulua).

4.3. Protokoloa

Domingo Ignacio Egañaren arabera, "Concurren los caballeros procuradores con vestidos negros, acompañando desde su Casa al Señor Corregidor. Ocupa éste la Cabecera y Asiento principal con bufete correspondiente. Se sientan por su orden el Alcalde, capitulares y vecinos en la banda opuesta de la Sala y toman también asiento por el orden que les toca los Caballeros Junteros.

En este estado da el bien venido a la Provincia la villa donde se celebra la Junta y responde cortesanamente el Señor Corregidor. Recóngense, por medio de Porteros, en dos crecidos Azafates los Poderes de los Junteros; y se hacen los Juramentos de la defensa de la Concepción de nuestra Señora y observancia de las Ordenanzas del Quaderno. Se da principio a la lectura de ellas y en llegando al Título VI, se dice a la villa que proponga presidente o Asesor de la Junta. Hecha la propuesta, salen dos Caballeros a introducirle en la Sala. Se pone a mano derecha del Secretario; arenga y se le recibe el juramento y fianzas que previene el Fuero... Después de estas tareas pasa la Junta con el Señor Corregidor a la procesión y función de Iglesia con sermón del Misterio de la Concepción y se executa todo con la mayor solemnidad y se tiene la atención de acompañar al Señor Corregidor a su Casa, hasta la serie de la tarde que vuelve acompañado como los demás días a la Sala Consistorial al refresco".

1708an, Batzar Nagusietara "golillaz" jantzi gabe joateko aukera onartu zen (betiere beltzez joanez gero). 1714an, Batzarretan Alkateek prokuradorerik ez gonbidatzea erabaki zen. 1741ean dekretatutakoaren arabera, jaun prokuradoreek jantzi beltza eta oihalezkoa eraman behar zuten (kasaka eta galtzak gutxienez), kapeluan, galtzerdietan edo jantziaren ezein zatitan urre, zilar, bordatu, lumaje eta bestelako elementurik eraman gabe (galtzerdietan zetazko bordatua ez zegoen debekatuta), Batzarrean onartua ez izateko zigorpean. 1745ean ohialezkoak ez ziren jantzi beltzez joateko aukera onartu zen (urrezko edo zilarrezko elementurik gabe). 1749an, Batzarretara musikariak eta tronpak eramatea dekretatu zen. 1758an freskagarrietarako berrehun dukat gaineratu ziren.

4.4. Aztertu beharreko gaiak

Batzar Berezirako deialdiaren xede ziren gaiei buruz soilik eztabaida zitekeen. Batzar Berezirako deialdia Ermandadeko beharrezko negozioak aztertzeko egin zitekeen (1457ko ordenantzen 4. kapitulua), hala nola gizon baten heriotzagatik (1457ko ordenantzen 9. kapitulua), erregearen aginduz eta egindako indarrez (1457ko ordenantzen 48. kapitulua). Prokuradore baten komenientziagatik ordea, ezin zen deialdirik egin (1457ko ordenantzen 9. kapitulua). Ermandadeko alkateak, Batzar Berezi baterako deialdiaren egokitasuna erabakitzeko gaitasuna zuten subjektuak ziren (1457ko ordenantzen 48. kapitulua).

Batzar Berezietarako deialdia hiru kasu horietan soilik egin ahal izatea behin eta berriz aginduta agertzen zen 1468ko otsailaren 7ko Usarragako Batzarrean emandako probintzia-ordenantzan. Ordenantza hau Bejarren 1468ko otsailaren 17an emandako errege-zedularen eta Errege Katolikoek Medina del Campon 1482ko martxoaren 17an emandako errege-zedulak berretsitako probintziako ordenantza-koadernoaren bidez berretsi zen eta, azkenik, Gipuzkoako NRFan jaso zen (V. Titulua, I. Legea).

Aurrerago, Errege Katolikoek Kordoban 1482ko irailaren 18an emandako errege-zedularen bidez berretsitako probintzia-ordenantza batek onartu zuen Batzar Berezietarako deialdia egitea "cada e quando veniere o acaesçiere algunt caso o causa tocante al estado universal o bien comun e prejuyzio de la dicha Provinçia que sobre lo tal se pueden fazer libremente e sin costa alguna llamamiento a los lugares acostumbrados".

Hernanin 1479ko abenduaren 3an egindako eta Toledon 1480ko martxoaren 24ko zedulan jasotako Batzarrean agindutakoaren arabera, "en ninguna Junta particular non se faga ningund rrepartimiento e aseguramiento de maravedís algunos a ningund conçejo nin persona singular salvo sobre los casos contenidos o mençionados en el llamamiento e sus dependençias". Hau guztia 1482ko ordenantzetan berretsi zen (Libro de los Bollones, XLV. titulua).

4.5. Ebazpenak

1482ko ordenantzei jarraiki, Batzar Berezietan hartutako ebazpenak hurrengo Batzar Nagusian berrikusi behar ziren.

4.6. Bilera-lekua

1470. urterarte Basarten edo Usarragan biltzen ziren, ez beste ezein hiribildutan, mila marabediko zigorpean (1457ko ordenantzen 36. kapitulua). Deialdia Usarragarako egiten zenean prokuradoreek Bidanian edo Zalbiden hartzen zutenostatu. 1470etik aurrera Batzar Nagusiak biltzeko beste leku batzuk izendatu ziren, hala nola Bidaniako San Bartolome, Olazko Andre Maria edo Azkoitiko Santa Krutz. (Segovian, 1470eko azaroaren 20an emandako errege-zedula). 1457ko ordenantzen 36. kapituluaren arabera, Batzar Berezien bilera Usarragan (Bidaniako Unibertsitatean) eta Basarten (Azkoitiko hiribilduaren jurisdikzioan) egin behar zen. Probintziako legezko koadernoetan eta nagusiki Libro de los Bollones izenekoaren XXXVI. tituluan jaso bezala, Batzar Bereziak Basarten eta Usarragan besterik ezin ziren bildu.

4.7. Usarraga, Batzar Berezien bilera-lekua

Segovian 1470eko azaroaren 20an emandako errege-zedulaz geroztik, Usarragan egin beharreko Batzarrak Bidaniako San Bartolome elizan egin ziren, Usarraga jende gutxiko, erosotasun txikiko eta babesik gabeko lekutzat hartu baitzen. San Bartolome parrokian XVI. mendea amaitu arte bildu ziren. Mende horretatik aurrera, elizatik aparte geratzen zen estalpe bat eraiki zen.

1590eko Bergarako, Mutrikuko eta azkena izan zen Zestoako Batzarretan 34.000 marabedi igorpentzea eta ordaintzea erabaki zen. Izan ere, obra egin gabe zegoen eta "se proveyó y mandó por el capítulo de instrucción a su diputado para que en caso que para San Miguel primero el Concejo de Vidania no ficiere acabar la dicha obra, juntándose Villa e Diputado con parecer de sus letrados, se mande dar la orden conveniente para la cobranza de los dichos 34.000 maravedís y que el dicho Diputado haga guardar este decreto al rector y alcalde de Vidania".

San Bartolome elizako erretorea zen Jorge Elustondo jauna Batzarrean agertu eta ondokoa proposatu zuen: "la obra que había empezado pegante a la dicha iglesia para los Ayuntamientos de esta Provincia estaba en buenos términos y por no tener el pueblo con que poderlo acabar se dejaba de llevar adelante y pidió a la Junta que como hasta aquí se ha fecho, manden ayudar e favorecerle con otra tanta cantidad, como primero se le ha dado, que con ello sin tener más recurso de pedir otra cosa, ofrece de acabarla con toda brevedad" (...) "se mandó que se haga libranza de mil reales en las Juntas por mitad encabeza de Joan Martinez de Zandategui para que, obligándose por escritura pública el Concejo y Alcalde de la dicha tierra de Vidania en uno con el Rector y Mayordomo de la Iglesia de ella se acabara la obra de referencia para la primera Junta general de Zarauz de noviembre de 1591. La sala principal había de quedar libremente para la Provincia para sus ayuntamientos y lo demás necesario".

Elgoibarren 1606ko apirilean egindako Batzar Nagusietan, Bidaniako biztanle zen Pedro Arzelusek jarritakoa eta gastatutakoa eskatu zuen. Agindu bezala Santuru de Garibriak Arzelusek aurkeztutako kontuaren azterketa egin ondoren, 585 erreal (eta beste ehun okupazioagatik) ordaindu zitzaizkion.

1614ko abuztuaren 9ko Batzarrak ondoko lekuan bildu ziren: "en la sala que está pegante a la iglesia parroquial de San Bartolomé de la tierra y universidad de Vidania". Debako 1644ko Batzar Nagusietan, "como es obra vieja y de tabla está en peligro de caer, si no se hacen unos reparos precisos y unas ventanas para preservar el daño futuro para lo que se han menester mil reales".

Zestoako 1646ko Batzarretan berriz, "de que se hizo el remate de las obras de cantería y carpintería de la sala que la Provincia tiene para Juntas particulares pegante la iglesia en Pedro Zalacain, maestro de carpintería en 87 ducados a toda costa". Obra egiteko epeari dagokionez, ondokoa aipatzen zen: "antes de las próximas Juntas generales de Azpeitia, que sería dentro de un año".

1647ko azaroko Batzarretan kontratistari 500 erreal kontura ordaindu behar zitzaizkion. Guztira 1431 erreal ziren, lehen emandako 500 errealak deskontatuta.

4.8. Usarragako Batzar Bereziak

Batzar Bereziak 1445etik 1700era bitartean bildu ziren Usarragan (ELÓSEGUI, Jesus. "Juntas Generales y Particulares de Guipúzcoa. Índice de las celebradas en los siglos XIV. y XV." BRSVAP. 1978. 542. or.). Horien artean ordea, Usarragan denbora-tarte horretan egindako Batzar esanguratsu batzuk azpimarratu behar dira.

Horietako bat 1468ko otsailaren 7an egindakoa dugu, Enrike IV.ak Bejarren 1468ko otsailaren 17an emandako errege-zedulan jasota agertzen den bezala. Bertan, Batzar Berezietarako deialdiak hiru kasu zehatzetan soilik egin zitezkeela (baliogabetzearen zigorpean) zioen ordenantza bat berretsi zen (AGG. JD IM 1/12/3). Beste Batzar aipagarri bat 1470eko urriaren 15ean bildutakoa izan zen, ondoren Segovian 1470eko azaroaren 20an emandako errege-zedulak berretsia. Bertan, Batzar Bereziak probintziako hainbat lekutan egiteko probintzia-ordenantza bat onartu zen (AGG. JD IM 1/12/4). Bestalde, 1471ko azaroaren 10eko Batzarrean foru-baimena ere formulatu zen (Libro de los Bollones, XXIX. titulua. Toledo, 1473ko azaroak 27). Halaber, 1475eko abenduaren 23an beste erabaki garrantzitsu bat hartu zen Usarragan. Izan ere, Isabel erreginak, Valladoliden emandako errege-zedula bidez eta Usarragako Batzarrari erantzunez, ateratze-alkatetzaren saria berretsi zuen, Sevillan 1478ko otsailaren 16an eta Trujillon 1479ko uztailaren 12an emandako errege-zedulan jasotakoaren arabera. Azkenik, 1497ko apirilaren 29an egindako Batzarrean Leinzko bailara Ermandadeari atxiki zitzaion (AGG. JD IM 1/11/35). XVI eta XVII. mendeetan Usarragako Batzarrek garrantzi handia izan zuten, bertan hiru gai nagusi aztertzen baitziren: korregidorearen harrera, hainbat gerretarako tropen bilketa eta foru-konferentzien eta Bizkaia eta Arabako probintzien arteko bilera.

4.8.1. Korregidorearen harrera

Adibidez, 1507ko abuztuaren 20an Tellez de Hontiveros korregidorearen zuzendaritzapean egindako Batzarra eta korregidoreari harrera egiteko 1511ko azaroaren 4koa aipa daitezke. Hauez gain, 1520ko azaroaren 27tik 30era bitartean egindakoan, presidente-lanetan Aguinaga lizentziatua eta Olano batxilerra izan zituen Batzarra Vazquez de Acuña korregidorearen aurka agertu zen. Batzar honetan Donostiako hiribilduak eta bando horretako hiribilduek ez zuten parte hartu.

1574ko martxoaren 2ko Batzar Berezian, "Andrés de Plaçaola, diputado d´esta Provinçia digo que para el reçebimiento del señor Liçençiado Francisco Tedaldi, corregidor que para esta Provinçia biene probeydo, Vuestra Merçed a de mandar juntar a la provinçia en Husarraga, lugar costunbrado para ello. Y porque se ofreçen otros cassos y artículos tocantes al bien huniversal y autoridad de la dicha Provinçia que no reçiben dilaçion...es neçesario que bayan ynsertos en el mesmo llamamiento los capítulos sobre que conbiene tratar en esta Junta Particular." Halaber, "Yo el doctor Peralta, corregidor por su Magestad en esta M.N. e M.L. probinçia de Guipúzcoa... y me a pedido que para el dicho hefecto mande azer Junta Particular de los procuradores caballeros hijosdalgo de la dicha Probinçia en el lugar acostunbrado de Usarraga en San Bartolomé de Vidania". Jarraian korregidore berri baten harrera egiteko zeremonial osoa kontatzen da. Era berean, 1577ko ekainaren 10ean Batzarra korregidore berriaren (José del Castillo lizentziatuaren) harrera egiteko bildu zen eta aktetan harrera horren zeremoniala agertzen da. Usarragako Batzarretan probintziako korregidoreari harrera egin ohi zitzaiola erakusten duten adibide asko eta asko daude.

4.8.2. Tropen bilketa

Usarragako Batzarretan aztertzen zen beste gai bat, gerrarako tropen deialdia zen. Adibidez, Donostiako kontzejuaren deialdi bidez 1512ko abenduaren 31n egindako Batzarrean, Bela korregidore lizentziatuari buruzko errege-erabakia eta dontzelen alkaidearentzako (Nafarroako gobernadorearentzako) eta Iruñeko hiriarentzako Nafarroako gerrari buruzko idatzagirien idazkuntza aztertu ziren.

Azkoitiko kontzejuak deituta bi eguneko iraupena izan zuen 1516ko otsailaren 12ko Batzarrak, Joan erregea armadunak biltzen ari zela eta erresuman oso asaldatuta zeudela erantzun zion Nafarroako erregeordeari.

Era berean, handik urte batzuetara, 1557ko ekainean egindako Batzarrak Loiolako jauna zen Juan de Borja probintziako koronel izendatu zuen eta jatorriz probintziakoak ziren pertsonen kaparetasun eta genealogiari buruzko ordenantza bat eman zuen.

Modu berean, 1569ko irailaren 16an "y en el dicho regimiento el dicho señor Bachiller Helola dio notiçia cómo ayer día treze d´este mes le havía sido notificado un mandamiento e llamamiento del señor Corregidor por el qual da a entender cómo el señor Capitán General d´esta Provinçia pide a la dicha Provinçia para socorro de Vayona quatrocientos alcabuzeros que sea luzida gente, de la gente que está aprecevida en la Provinçia...junta particular en el lugar acostunbrado de Usarraga para el día viernes primero que se contarán diez e seis d´este presente mes". (Bidanian (Usarraga) egindako Batzar Bereziaren erregistroa. AGG. "Registro de Juntas y Diputaciones", 7.8).

4.8.3. Usarraga, Foru Konferentzien bilera-lekua

Probintziako Batzar Bereziak Foru Konferentzia gisa eratzen zirenean, biltzeko lekua Usarraga zen. Adibide moduan 1520ko irailaren 25ean egindakoa aipa dezakegu. Deialdia Mutrikuko kontzejuak egin zuen eta Joannes Olano izan zen presidente (hamabi egunetan egon zen Batzarrean). Batzar horretara joan zirenen artean ondokoak ditugu: Bizkaia, Araba eta Gipuzkoako prokuradoreak, Martín Perez de Idiacayz, Anton Gonzalez de Andia, Martin Martinez de Arayz (eskribauorde leiala), Rodrigo Ruyz de Leyçaran (Bidaniako alkatea), Joannes Olano (Batzarreko presidente-lanetan jardun zuena), Santiago de Guevara (Azpeitiko ermandadeko alkatea), Pedro Martinez de Mayztegui (Segurako ermandadeko alkatea), Joan Diaz de Ansorregui (Debako ermandadeko alkatea), Martin Sanchez de Vitoria (Arrasateko ermandadeko alkatea), eta Joan de Ysassaga (Ordiziako ermandadeko alkatea). Foru Konferentzia horren emaitza moduan, Segurako hiribilduak kapitulu batzuk aurkeztu zituen. Kapitulu hauek hitzartu egin ziren eta 30 kontzejura bidaltzeko kopiak egin ziren.

4.8.4. Probintziarentzat oso garrantzi handikoak ziren bestelako gaiak

Beste gai puntual batzuengatik ere bildu ziren Batzar Bereziak Usarragan. Hauen artean, 1565eko martxoaren 17ko Batzarra eragin zuena aipa dezakegu, Isabel erreginaren etorreraren prestaketa hain zuzen ere. Era berean, urte bereko irailean egindako Batzarrean, patroiei eliza partikularrak kentzeko Zaragozako sinodora joan behar zuten probintziako prokuradoreak izendatu ziren. Halaber, 1568ko Batzarrean Zaldivia batxilerrak kaparetasunen gaia aztertu zuen.

Ondorioa: Ondoko galdera egin dezakegu: "zergatik egin ziren Batzar Bereziak Usarragan eta zergatik debekatu zen azkenean Batzarrak leku horretan egitea?"

1. Batzar Bereziak 1457ko ordenantzetatik aurrera Usarragan edo Basarten egitea agintzearen arrazoia ondokoa da: handik urte gutxitara Logroñon 1461eko uztailaren 9an emandako errege-zedulan argitu bezala (Donostian egindako probintziako Batzar Nagusiak eskatuta), bazen ordenantza bat, zeina "fuera fecha antes de la reformaçion de la Hermandad en tiempo de los bandos. Por que los dichos logares de Vasarte e Usarraga son ento medio de la Provinçia, por que los de los linajes e bandos que solian ser de Onnas e Gamboa pudiesen benir seguramente a los dichos logares".

Arrazoi horrez gain, ordenantzaren testuak zioen bezala Ahaide Nagusiek ("Señores" hitza agertzen da) ere egin zezaketen Batzar Berezietarako deialdia. Ahaide Nagusiek Batzar Berezietarako deialdia egiteko zuten ahalmena aurrerago desagertu zen testuetatik.

Hortaz, Batzar Berezien bilera korregidore berriari harrera egiteko eta, oro har, Ermandadeko hiribilduez gain Ahaide Nagusien Ermandadea jakinaren gainean jartzeko interesa zegoenean egiten zen Usarragan.

2. Ahaide Nagusiekin itun hau egin zenean sortu zen hiribilduen ermandadearen eta Ahaide Nagusien ermandadearen arteko tirabira.

Erregeak batzuetan hiribilduen Ermandadeari ematen zion arrazoia eta, beraz, Batzar Bereziak Ermandade horrek nahi zuen lekuan egiteko baimena ematen zuen. Beste batzuetan ostera, arrazoia Ahaide Nagusien Ermandadeari ematen zion eta, orduan, Batzarrak Bidania eta Usarragako lekuetan egin behar ziren.

Horrela, 1461eko errege-zedulan hiribilduen Ermandadea izan zen garaile. Ondokoa agintzen zen: "lo qual por mi visto tovelo por bien e es mi merced de vos dar e por la presente vos do licençia poder e facultad, para que cada e quando yo mandare o esa Provinçia o los procuradores e regidores e governadores e otros ofiçiales desa Provincia e Juntas e hermandades della e la mayor parte dellos acordare ser asi complidero a mi serviçio e a la mi justiçia e al bien desa dicha Provinçia e hermandad della podades faser e fagades Junta o Juntas en qualquier villa o logar desa dicha Provinçia, que entendieres que cumpla. E quiero e es mi merced e mando que las cosas que en los tales logares o juntas fisieredes e trataredes e firmaredes sean firmes e baliosas bien asi como si las fisiesedes en juntas generales o en los dichos logares de Vasarte e Usarraga, lo qual mando que lo asi pongades e asentedes por ley e ordenanças en los libros e ordenanças desa dicha Provinçia; lo qual mando que se faga e guarde asi, non embargante la dicha ley e ordenança que fabla que non se faga llamiento salvo en Vasarte e Usarraga, con la qual yo dispenso en esta parte".

Aurrerago berriz, Ahaide Nagusien Ermandadeari eskubideak aitortu zitzaizkion eta Batzar Bereziak, berriz ere, Basarten eta Usarragan bakarrik egin ziren. Adibidez, 1463ko ordenantzen 63. kapituluak zioen bezal, "Item estos llamamientos se fagan para Usarraga o Basarte, e non para otro lugar alguno, e si los ficieren para otra parte, que sean ningunos".

3. Nolanahi ere, XVI. mendetik aurrera Gipuzkoako botere politikoa hiribilduen Ermandadearen alde agertu zen (Errege Katolikoen garaitik) eta, ondorioz, hiribilduek Batzar Bereziak hiribilduetan egitea eta ordenantzak adierazitako leku tradizionaletan egindakoen balio juridiko berbera izatea eskatu zuten.

Erregeak Ahaide Nagusiak indar armatu gisa behar zituenez eta korregidorearen aginteak Ahaide Nagusiekin lotura estua zuenez gero, gero eta gutxiago ziren Ahaide Nagusientzat hurbilerraza zen leku neutral batean (Usarragan) egin ziren korregidorearen harrerak. Adibidez, 1574an probintziako diputatu zen Andrés de Plaçaolak esandakoaren arabera, "Husarraga es el lugar acostunbrado para el reçebimiento del señor Corregidor".

Ahaide Nagusiekiko tirabiran hiribilduek beste urrats bat eman zuten. Batzar Bereziak hiribilduetan egitea eskatzeaz gain, beharrezkotzat hartzen zuten hiribilduentzat nahiz Ahaide Nagusientzat neutralak izan ziren lekuetan ez egitea. Horrela, 1604tik aurrera Donostiako hiribilduak eskatu zuen Batzar Bereziak leku horietan ez egitea. Tolosan 1604ko maiatzaren 1etik 11ra bitartean egindako Batzarrean, Donostiako hiribilduaren proposamena irakurri zen. Onartu ez zen proposamen horrek ondokoa zioen hitzez hitz: "y anssi bien que de aqui adelante las Juntas Particulares que se huvieren de azer, por los yncombenientes que subçeden y la experiençia ha mostrado de hazerlas en despoblado y con tanta yncomodidad, se agan en las villas donde assistiere el señor Corregidor, en conformidad de la provisión real que la Probinçia tiene que d´ello trata".

1700. urtean, Batzar Bereziek Usarragan eta Basarten biltzen amaitu zutenean, Ahaide Nagusiek eta beren Ermandadeak Gipuzkoako historian bete zuten kapituluari amaiera eman zitzaion.

4.8.5. Batzarren amaiera

Bidanian 1700eko otsailaren 9an eta Olazko Andre Marian 1700eko urriaren 31n egindako bileretan, probintziaren erdialdeko lekuetan biltzen ziren Batzar Bereziei amaiera eman zitzaien. Urte hartatik aurrera, Batzar Bereziak probintziak egokitzat hartzen zuen lekuan bildu ziren (Diputazioak egoitza zueneko hiribilduan normalean).

5. Usarragan 1482ko nazioarteko hitzarmena izenpetzea

5.1. Gipuzkoa 1463tik 1474ra Frantzia eta Ingalaterra artean

Gipuzkoak Enrique IV.aren erregealdiaren azken urte hauetan hainbat arazo izan zituen. Arazo hauek ondoko hiru ataletan bil daitezke: 5.1.1. Probintziaren isolamendua; 5.1.2. Nazioarteko harremanak; 5.1.3. Probintziaren besterentze posiblea.

5.1.1. Probintziaren isolamendua

Erregeak probintziaren isolamendua bultzatu zuen, horrela Gipuzkoako Ahaide Nagusien eta Bizkaiko, Oñatiko, Arabako edo Lapurdiko Ahaide Nagusien artean interes komun militarrak eta banderizak gauzatu ez zitzaten. Urte hauetan emandako errege-aginduek helburu hau izan zuten oinarri. Ikus ditzagun hainbat adibide:

1463ko abuztuaren 4a, Madril: probintzia honetako inor Bizkaia, Oñati, Araba eta Lapurdiko bandoetara joan ez zedin agintzen zuen errege-agindua.

1465eko irailaren 6a, Brujas. Espainiako nazioaren barruan Bizkaia eta Gipuzkoako kontsulen eta Gaztelakoen arteko akordioa.

"Tocante algunas diferençias que son entre los cónsoles e mercaderes de los reinos de Castilla e entre los cónsoles e mercaderes de la costa de Viscaya e Guipuzcoa, fue acordado por todos los sobredichos juntamente que las dichas diferençias declarasen e determnasen a su buen paresçer como árbitros e deputados esleidos...

...las cuales dichas anbas escrituras e cada una d´ellas determinamos e declaramos que sean selladas con el sello de los cónsoles e mercaderes de los reinos de Castilla e con el sello de los cónsoles e mercaderes de la costa de Viscaya e Guipúscoa".

1466ko otsailaren 15a, Segovia. Erregeak Gipuzkoa, Bizkaia, Nafarroa, Oñati eta Lapurdiko inork bandoetan parte har ez zezan agindu zuen.

1468ko abuztuaren 4a, Madril. Probintzia honetako inork Bizkaia, Nafarroa, Araba, Oñati eta Lapurdiko bandoei lagun ez ziezaien agintzen zuen Enrique IV.aren errege-probisioa. Erregeak Ahaide Nagusiekin tregua izatea debekatu zuen.

1468ko abuztuaren 14a, Madril. Erregeak auzipetuei jazartzea eta beren etxeak erretzea behartzen zuen ordenantza betearazi zuen.

1468ko urriaren 17a, Ocaña. Erregeak 1468ko irailaren 18tik 25era bitarteko Gisandoko Zezenen Ituneko akordioen berri eman zion probintziari eta zenbait jaunek egindako deialdietara ez joatea agindu zuen.

1469ko urtarrilaren 30a, Ocaña. Ahaide Nagusiekin inork treguarik izan ez zezan agindu zuen.

1473ko azaroaren 27a, Toledo. Probintziak hiribilduren bat hartu nahi zuten Ahaide Nagusien aurka egin zezan agintzen zuen ordenantza berretsi zuen erregeak.

5.1.2. Nazioarteko harremanak

Gipuzkoako hiribildu batzuek eta Bizkaiko eta kostaldeko beste batzuek hainbat itun egin zituzten aurreko urteetan kostaldeko beste hiribildu batzuekin, nagusiki Ingalaterraren menpeko hiribilduekin. Hala eta guztiz ere, hiribilduetako bakoitzaren interesak gainditu zirenean, Itsas Ermandadearen treguak eta itunak ahaztu eta Gipuzkoako probintziaren beraren nagusitasuna sartu zen tartean.

5.1.2.1. Frantziarekiko harremanak

Frantziaren eta Gipuzkoako probintziaren arteko harremanak tirabira askokoak ziren, batetik elkarren arteko ontzien abordatzeak eta errepresaliak ugariak ziren eta, bestetik, markak eta kontramarkak zeuden. XIV. mendearen erdialdean sinatu ziren Gipuzkoaren eta Baiona, Biarritz eta Donibane Lohizuneko hiribilduen eta Lapurdiko lurraren arteko harreman onak eten egin ziren. Haatik, Frantziaren eta Gaztelaren arteko gorabehera hauek ez ziren mugen arteko tirabira hutsak izan, Enrique IV.ak 1468ko uztailaren 29an Frantziari gerra deklaratzea erabaki zuen-eta. Ikus ditzagun Gipuzkoako probintziaren eta frantziarren arteko harreman txarren hainbat adibide:

1466ko uztaila, Segovia: Erregeak Guianako Dukerriarekin zituen arazoei irtenbidea emateko probintziari diputatuak izenda zitzan agindu zion.

1466ko abenduaren 29a, Segovia. Erregeak Baionakoekin eta Frantziako beste leku batzuetakoekin biltzeko ahalmena eman zion probintziari, hala elkarri egindako kalteak ordaintzeko. Era berean, probintziakoen eta Lapurdiko lurrakoen arteko bakeari buruzko errege-zedula sinatu zen.

1467. urtean, Nafarroako erregegaia zen Foixko kondeak Gipuzkoako probintzia hartzea -Kalagorri hartu zuen bezalaxe- pentsatu zuenean, probintziak mugen segurtasuna babestu zuen. Probintziak berrehun mila marabedi baino gehiago gastatu zituen babes honetan eta gastu hau askoz ere geroago kitatu zen, 1475. urteko uztailaren 29an Errege Katolikoek Medina del Campon emandako errege-zedularen bitartez.

Enrique IV.aren eta Alfonso bere anaiaren arteko gerran, frantziarrak erregegaiaren laguntzan sartu eta Frantziak probintzia hartuko zuen beldur ziren gipuzkoarrak; alabaina, probintziak frantziarren inbasioa eragotzi egin zuen. 1468. urteko uztailaren 5ean erregegaia hil zen arren, Frantziako inbasioaren mehatxuak iraun zuen, Gipuzkoara eta Bizkaira bidali ziren errege-zeduletan jasoarazten den bezalaxe. Honela, esate baterako:

1468ko uztailaren 29an Madrilen, erregeak Bizkaiko konderriari eutsi zezan eta frantziarrei gerra egin ziezaien egindako eskaeraren berri eman zion probintziari.

1468ko uztailaren 29an Madrilen, erregeak bere anaia infantearen heriotzaren berri eman zion probintziari eta frantziarren aurkako gerra aldarrikatzea agindu zuen.

1469ko urtarrilaren 30ean Ocañan emandako errege-probisioak Gipuzkoako Ermandadeko alkateak Koroaren zerbitzuan epaile izan zitezen eta Frantziarekin eta beste erresuma batzuekin egindako tratuaren berri eman zezaten agindu zuen.

Gaztelak Frantziarekin zituen harreman txar hauek guztiz aldatu ziren Enrique IV.aren erregealdiaren azken urteetan. 1469. urteaz geroztik Frantziarekin zituen harremanak normaldu egin ziren eta Frantziako enbaxadoreak Gaztelara etortzea espero zen. Erregeak Joana Beltraneja eta Luis XI.aren, Frantziako erregearen, anaia eta Guianako dukea zen Carlos ezkon zitezen nahi zuen. Bizkaia eta Gipuzkoa ezkontza honen aurka zeuden eta horretarako bi arrazoi zituzten: batetik, bi probintzia hauek Isabelen eskubideen alde zeuden eta, bestetik, Frantziaren boterearen hurbiltasunari eta gertutasunari beldur zitzaion, bi jurisdikzioetako ontzien arteko itsas-lehia sortuko litzateke-eta. Ezkontza bidezko hurbiltze honen ildotik, Erregeak Frantziako enbaxadoreen harrera prestatzeko probintziak Villalon lizentziatuari men egin ziezaion agindu zuen 1470eko uztailaren 10ean Segovian emandako errege-zedularen bitartez.

5.1.2.2. Ingalaterrarekiko harremanak

Beste garai batzuetan Gipuzkoako hainbat hiribilduk Ingalaterraren menpe zeuden Baiona eta Biarritzekin bi aldeko itunak eta treguak egin zituzten. Oraingoan probintzia da nagusi eta hiribilduetako bakoitzaren egitekoa bere egiten du.

Gipuzkoak 1467. urtean tregua sinatu zuen Ingalaterrarekin, Gaztelaren eta Ingalaterrako erresumaren bake orokorraren barruan. Ciudad Rodrigoko apezpikuak egindako Gaztela eta Ingalaterraren arteko bake-akordioaren berri ematen duen 1467. urteko apirilaren 10eko errege-zedula dugu itun honen lekuko.

"mi merced fue y es que entre el muy alto e muy esclareçido e muy poderoso Rey de Inglaterra, mi muy caro y muy amado primo, y entre mí, e entre sus Reynos e los mios aya confederacion y amistad e pas perpetua para syempre jamas; para la firmar y jurar con el dicho Rey de Inglatera y sus reynos, yo enbío allá al Reverendo padre obispo de Çibdad Rodrigo oydor de la mi abdiençia del mi consejo que es persona de mí açepta y de quien mucho confío, al qual rogué y mandé en tanto que por él en mi nonbre, la dicha confederaçion y amistad e pas perpetua con el dicho Rey de Inglaterra y sus reynos fuese asentada y otorgada y firmada y jurada vos la enbiase de mi parte notificar porque por todos vosotros fuese guardada..." (J.L.Orella: Cartulario, 63 zk.)

Ildo honetan, 1467. urteko maiatzaren 20an, erregeak Ingalaterrarekin treguak izenpetzeko ahalmena eman zion probintziari. Aurrerago jardungo dugu tregua hauei buruz.

5.1.3. Probintziaren besterentze posiblea

Gipuzkoak Koroarekiko zerbitzuak areagotu egin zituen inguruko erresumekiko harremanetan trukerako erabiliko zuten susmoan. Erregeak leialtasun hau saritu egin zuen eta hainbat aldiz errepikatu zuen ez zuela asmorik Gipuzkoako probintzia bere erresumatik besterentzeko. 1466. urtetik aurrera, ordea, erregearen eta gipuzkoarren arteko harremanak pixkanaka hoztu egin ziren, erregearen emakida askoren azpian ezkutatuta.

Probintziaren eta Enrique IV.aren arteko harremanak aldakorrak izan ziren. Erregealdiaren hasieran elkarrekin ondo konpontzeko asmoa izan zuten, baina erregealdiaren erdialdean probintziak erregearekin susmo txarra hartu zuen, Gaztelako Koroak burutu nahi zituen ezkontza-proiektuetan lurralde-truke izango zela susmatzen baitzuen.

Haatik, erregealdiaren azken urteetan Gipuzkoako probintziak erregea gogo biziz erakarri nahi izan zuen. Alfonso de Palencia kronistaren arabera, 1465. urteko ekainean erregea faboratu zuten "los de Galicia, Gipuzkoa, Bizkaia y del territorio de Asturias sólo la parte que a aquella región mora". Balmaseda eta Urduñako hiribilduek laguntza berezia eman zioten erregeari. Dena den, 1470. urtean Enrique IV.arekiko leialtasun hau guztiz aldatu zen erregeak Segoviatik Isabel infanta aintzatetsi beharrean Joana printzesa aintzatestea agindu zuenean.

Erregeak sari asko eman zizkion probintziari eta hauen artean ondokoak nabarmendu behar dira: 1466. urteko otsailaren 16an Segovian erregeak probintziari noble eta leial titulua eman zion; 1466. urteko irailaren 20an Valladolidetik Bidanian, Usarragan, edo probintziak bidezko irizten zuen lekuan Batzar Bereziak egiteko baimena eman zion; 1468. urteko otsailaren 17an Bejarren probintziari Hondarribiko gaztelua ematen ziola sinatu zuen; egun berean probintziako errentetan atzerritarrak ez jartzea agindu zuen; 1468. urteko abuztuaren 4an gipuzkoarrak gerra egiteko eta matxinadetarako probintziaren lurraldeetatik irten ez zitezen agintzen zuen ordenantza onartu zuen; egun berean Batzarrari kontzejuen eta pertsona partikularren arteko auzietan, auzi kriminalak barne, epaitzeko ahalmena eman zion; 1468. urteko abuztuaren 10ean probintziara hornigaiekin etortzen zirenei errege-asegurua eman zien Madrildik; 1468. urteko abuztuaren 18an atzerritarrek probintzian zituzten pribilejioak eta errentak baliogabetzen zituen errege-zedula sinatu zuen Madrilen. 1469ko urtarrilaren 30ean erregeak probintziak bere auziez arduratzeko zuen ahalmena berretsi zuen Ocañatik; 1470eko uztailaren 8an Ermandadearen jurisdikzioaren esparruko kasuak eta bere herritarrek itsasoan edo probintziaz kanpo egin zitzaketen delituen berri eman zezan agindu zion probintziari Segoviatik; era berean, egun horretan bertan erregeak alkabalen gaian probintziaren aurkako egintza artxiba zedin agindu zion Samuel Abendañori; 1471ko martxoaren 18an probintzia eskribauen eta lekuko faltsuen epaile izan zedin errege-emakida luzatu zuen Segoviatik; 1472ko irailaren 26an probintziako Batzar Nagusien antolamenduari buruzko ordenantza berretsi zuen erregeak Segovian; 1473. urteko azaroaren 27an probintziak bere prozesuak egin zitzan ahalbidetzen zuen ordenantza berretsi zuen Toledon; 1474. urteko ekainaren 2an erregearen zerbitzurako gaietarako ez bazen probintziako inor gortera ez deitzeko pribilejioa eman zuen Segoviatik; 1474ko uztailaren 3an probintziari mugako gazteluak konpontzen gastatu zituen 160.000 marabediak itzul zekizkion agindu zuen eta Enrique IV.ak berak 1474. urteko abuztuaren 12an probintziak urtebeteko epean erresumako hiri guztietarako ateratze-pribilejioa izan zezan ahalbidetu zuen Bilbotik.

Dena den, Gipuzkoako Probintzia eta Bizkaiko Jaurerria beste potentzia batzuen alde, Frantziaren edo Ingalaterraren alde hain zuzen ere, besterentzearen gaian edo, besterik gabe, probintziaren lurraldea jaurerri gisa oinetxe bati ematearen gaian erregeak iruzur egin ziola uste zuen Gipuzkoak.

1466tik 1473ra bitartean probintziak bere lurraldea besterenduko ez zutela ziurtatzen zuten hainbat errege-zedula jaso zituen. Beldur hau zabaldu egin zen eta karga berriak jasoko zituzten eta korrejidore bat bidaliko zuten beldur ziren. Beldur hauei guztiei zegokienez, erregeak probintziari lasai zedin erantzun zion behin eta berriro: 1466ko ekainaren 18an Gebaran, 1466ko abenduaren 20an Madrilen, 1468ko abuztuaren 12an Madrilen eta 1468ko urriaren 13an Ocañan.

1469ko urtarrilean erregeak probintziari ondokoa egiteko ahalmena eskaintzen zion ordenantza berretsi zuen: "poder hacer justicia contra las personas que en grand deservicio de Dios e del Rey e daño e destruccion e sopeamiento e enagenamiento de la Corona Real esta provincia a andado en algunos tratos e fechos con algunos del Reyno o franceses o navarros como la dicha provincia sea enagenada o sojuzgada por algunos poderosos".

Ildo honetan, 1649ko urtarrilaren 30ean erregeak Ermandadeko alkateei berau besterendu nahi zutenen epaile izateko ahalmena ematen zien pribilejioa berresten zuen errege-zedula sinatu zuen Ocañan.

Era berean, 1470eko uztailaren 8an Segovian emandako errege-zedulak probintzia Koroaren parte zela berresten zuen.

1470eko errege-zedula hauetan antzematen denez, Gipuzkoa eta Bizkaiko probintziak beldur ziren Gaztelak Frantziaren esku utz zitzan, Frantziako printzearekin ezkontza bidez lotzerakoan Joana Beltranejak bere ezkontzako dote gisa eramango zituelakoan ("el duque de Guiana mi mui caro e mui amado primo por cierto casamiento que con el se trata").

Besterentzearen beste arrisku bat lur hauek Pedro Fernández de Velasco Haroko kondeari ematean zetzan, hala Ahaide Nagusien bandoen artean bakea ezartzeko asmoz. Haroko kondeak zuenaz baino botere gehiagoz jokatu zuenez eta lur hauetan bere jaurerri bailiran jardun zuenez gero, erregeak 1470eko uztailaren 19an Bizkaiari eta hurrengo egunean Gipuzkoari idatzi egin zien Segoviatik bi lurralde hauek besterentzeko asmorik ez zuela jakinarazteko. Haroko kondea irmotasun handiz jokatzen hasi zen eta Pedro Manrique de Lara Trebiñoko kondearen laguntza zuten Juan Alfonso Mujika eta Pedro Abendaño banderiza-buruak erbesteratu egin zituen. Haroko kondearen nabarmenkeria areagotu egin zen 1471. urtearen hasieran erregeak itsasoko hamarrenetatik urtean 300.000 marabedi ematea erabaki zuenean. Hala ere, 1471ko Mungiako batailan bizkaitarrek Haroko kondea garaitu zuten.

1470eko abuztuaren 20an Medina del Campon emandako errege-zedularen bidez erregeak Pedro de Velascori probintziako ezer ez ziola eman adierazi zuen eta probintziak bere burua goberna zezan bultzatu zuen. Hiru egunetara 1470eko Elgoibarko Batzarretan Ermandadearen jurisdikzioa zehazteko idatzitako bederatzi ordenantza berretsi zituen.

Alabaina, Gipuzkoako probintzian bertan bazen errege-lurra besterendu eta jaurerri bat sortu nahi zuen beste noble bat, Iñigo Gebara Mendoza hain zuzen ere. Erregeak Gebarakoaren aurka probintziari arrazoi eman zion 1472ko otsailaren 17an Escalonan emandako errege-zedularen bitartez.

X. Estevez-en iritziz, Alvaro de Mendoza ere probintzia besterentzearen onuradun izan zitekeen, Ebroz Haraindiko Merindadeko alkabaletan 220.000 marabedi ere jaso zituen-eta. Hori zela-eta, agindu zion probintziari, Segovian 1473ko otsailaren 16an emandako errege-zedularen bidez, Alvaro de Mendozak berea zuen edozein errentatara ez jotzeko. Errege-zedula horretan bertan erregeak Koroaren probintzia ez besterentzeko erabakia berretsi zuen.

Baina ordurako bizkaitarrek eta gipuzkoarrek Enrique IV.aren arinkeriaz nazkatuta erabaki sendoa hartu zuten; gipuzkoarrek eta bizkaitarrek bere bidea hartu zuten. Bizkaitarrek urriaren 14an Isabelekiko obedientzia zin egin zuten eta abenduaren 18an Isabelek berak bere anaiaren heriotzaren berri eman zion probintziari eta Gaztelako erregina izenda zekion eskatu zuen.

5.2. Ingalaterraren eta Bizkaiko Itsasoko kostaldearen arteko 1474ko ituna

1473. urteko irailaren 6an Bilbon jasotako berri batean Hugo Urriés-ek Fernando Katolikoaren Aragoiko enbaxadoreak hispaniarren eta ingelesen arteko bakea lortzeko Butroe eta Salazar buruzagi oinaztarren borondate frankozalea bereganatu behar zela eman zuen aditzera. 1474. urteko lehen hilabeteetan errege ingelesaren eta Bizkaia eta Gipuzkoako probintzien arteko bakea sinatu zen.

Lehenik, Bizkaiko Jaurerriak 1474ko abuztuaren 3an Gernikan deitu zuen hiribildu eta elizateen Batzarrean Ingalaterrarekin bakea sinatzeko prokuradoreak izendatu zituen. Aurrerago Bizkaiak, Gipuzkoak bezalaxe, eta Ingalaterrak babes-gutunak eman zizkioten elkarri eta, honela, Bizkaiko Batzarrak ingelesak babestu zituen eta Ingalaterrako erregeak, 1474. urteko ekainaren 13an Westminster-en emandako babes-gutunaren bitartez, Bizkaiko ontzi eta itsasgizonak babestu zituen.

S. Aguirre Gandarias-en arabera, 1474ko irailaren 10ean Mutrikun bildu zen Gipuzkoako Batzarrak bi urteko babesa eman zien Ingalaterrako merkatariei babes-gutun baten bitartez eta Ingalaterrako erregeak Bizkaiari emandakoaren moduko babes-gutuna jaso zuen. Izan ere, Mutrikun bildu zen Batzarrari honela eman zitzaion amaiera "concluyendo cosas convenientes a la conservacion de la paz con el serenisimo rey de Inglaterra e de sus súbditos".

Batzar hauetara Ingalaterrako enbaxadoreak bertaratu ziren: "doctor maestre Guillén Pliliena e del egregio varon Bernalt de la Forsa, embaxadores del dicho señor rey de Inglaterra". Era berean ondokoa jaso izanaren adierazpena egin zen: "letras de proteçion e salvagoardia, dadas e otorgadas por más abundante cautella e sin perjuizio de los capítulos de la confederaçion firmada entre el rey nuestro señor y entre el dicho señor rey de Inglaterra, por el mismo señor rey de Inglaterra, escritas en pergamino e selladas con su sello mayor, el tenor de las cuales es en la forma siguiente".

Latinetiko gutun hauetan Ingalaterrako eta Gaztela eta Leongo erregearen artean betirako adiskidetasuna eta konfederazioa izan zela ematen da aditzera. Dena den, konfederazio hau testuan adierazten den bezalaxe amaitu zen, "inita fuerit et conclusa".

Ingalaterrako erregeak beldur oro uxatu nahi izan zuen eta, aipatutako konfederazioaren indarrez, ondokoa eman zuen bere aldetik: "mercatores dicte provincie omnes et singulos ac coram quibus ac suis navibus...in nostras protectiones et defensiones speciales suscepimus istam per terram quam per mare". Horrenbestez, Ingalaterrako erregeak emakida honetaz askatasun osoz goza zezaten eskaini zien probintzia horretako merkatariei eta, hori zela-eta, eman zituen bi urteko iraupena zuten baimenak.

Ingalaterrako enbaxadoreek Gipuzkoako Batzarreko prokuradoreek antzeko babesa eta salbagoardia eman ziezaieten eskatu zutenez gero, hauek hala egin zuten eta batzarrak babes-gutun bat sinatu zuen "so la merçed e alteza del rey nuestro señor". Haatik, Mutrikun 1474ko irailaren 10ean egin zen Batzar horretan Ingalaterrarekin bakea sinatzea eta egindako kalteen ordainetan Ingalaterrak hamaika mila koroa ordaintzea onartu bazen ere, Probintziak Gipuzkoako hiru ontziren aurkako lapurretengatiko kexa berriak gaineratu ez ezik, beste enbaxadore batzuk ere bidali zituen.

Mutrikuko batzar horretan bertan Gipuzkoako prokuradoreek Getarian egindako azken Batzarrean "doctor Per Piquam e Vernal de la Forsa" enbaxadoreen eskuetatik erregearen gutuna bat jaso zutela gaineratu zuten. Era berean, Batzar honen ondoren ondokoak heldu zirela onartu zuten: "el licenciado Lorenço de Castro que Dios aya e Johan Martines de Verastegui, nuestros enbaxadores que fueron a vuestra altesa, con los cuales reçivimos la carta de vuestra altesa e la proteçion e pas que vuestra señoria ha fecho con ellos en nuestro nombre por dos años". Hauekin, beraz, egindako kalteak ordaintzeko 11.000 koroa jasoko zituzten hitza izan zuten.

Batzarrak, ordea, probintziako beste kaltetu batzuen datuak gaineratu zituen, hau da, Zumaiako, Donostiako eta Errenteriako ontzien jabeen datuak gaineratu zituen. Gainera Errenteriako ontziaren aurkako erasoan hamaika gizon hil zituzten. Batzarrak Sebastian Olazabal batxilerra eta Juan Lopes de Ernialde bidali zituen enbaxadore. Hala ere, Batzarrak ezin izan zien Ingalaterrako enbaxadoreei itzultzen utzi, Donostiakoek eraso horien ordainetan Plymouth-ko ontzi bat hartu baitzuten -Batzarrak ontzia itzularazi egin zien-. Bizkaitarrek eta gipuzkoarrek Ingalaterrako enbaxadoreak hartu eta Ingalaterrako erregearen babes-gutunak jaso zituzten eta Ingalaterrako ontzi eta itsasgizonentzako babes-gutunak sinatu zituzten. Gernika eta Mutrikuko batzarrak egin ondoren, gipuzkoarrek eta bizkaitarrek Bizkaia eta Gipuzkoa arteko mugatik hurbil, Deban, ezohiko batzar bat egin zuten eta bertan Ingalaterrarekin sinatu zen bakea berretsi egin zuten.

Izan ere, Deban 1474ko irailaren 26an Jaurerriko eta Probintziako Batzarrak berretsi egin zuen Enrique IV.aren eta Ingelesen arteko akordioa.

Ikus dezakegunez, Ingalaterrako erresumaren eta Gipuzkoako probintziaren artean etengabeko harremana izan zen, Gaztelako eta Ingalaterrako erregeek sinatutako antzinako konfederazioari jarraipena emanez. Etengabeko harreman honen barruan enbaxadoreak bidaltzen zizkioten elkarri; izatez, Ingalaterrako bi enbaxadore bikoteren eta Gipuzkoako beste bi bikoteren izenak, gutxienez, ezagutzen ditugu. Aktetan antzeman daitekeenez, Ingalaterrako erregeak Parlamentuaren adostasunarekin ziharduen eta Batzarrak, era berean, Gaztelako erregearen baimena zuen.

1474ko abenduaren 19an Ingalaterrako erregeak Westminster-en Ingalaterrak kostalde hispaniarreko eta, bereziki, Gipuzkoako probintziako merkatariak eta itsasgizonak babesteko ituna sinatu zuen. Bestalde, Th. Rymer-ek eta Pablo Gorosabel-ek jaso dutenaren arabera, 11.000 koroako ordaina honela banatzea erabaki zen -koroa bakoitzak Ingalaterrako monetako hiru soldata eta lau diruko balioa zuen-: 5.000 koroa 1472. urtera arteko kalte-ordainetarako eta 6.000 koroa 1472. urtetik 1474ko maiatzaren 28ra bitarteko erasoen kalte-ordainetarako. Zenbateko hauek gipuzkoarrek Ingalaterrako portuetan merkantziak sartu eta ateratzeagatik ordaindu behar zituzten "costume" erdietatik kenduko ziren.

5.3. Bizkaitarrak eta gipuzkoarrak 1474-1476ko Gaztelako gerran

Bizkaitarrek eta, seguraski, gipuzkoarrek 1473. urtean Isabel Katolikoa hartu zuten Gaztelako koroako ondoinordekotzat, errege titularra, Enrique IV.a alegia, 1474ko abenduaren 11ra arte hil ez zen arren.

Bizkaitarrek eta gipuzkoarrek dinastiei zegokienez hainbesteko garrantzia zuen urrats politikoa eman izanak eta 1474. urtean Ingalaterrarekin bakea sinatu izanak Gaztelaren eta Frantziaren arteko harremanen haustura ekarri zuen, Frantzia Portugalgo Alfonso V.aren eta Joana Beltraneja bere emaztearen erreklamazioen aldekoa zen-eta.

Orokorrean euskaldunen gehiengoa Isabel Katolikoaren alde jarri zen, Estevez-en iritziz. Hau da, legitimatzailea izan zen eta garrantzi handia izan zuen ekonomiaren eta itsasgintzaren esparruetan; izatez, 200 usta, ontziak hornitzeko behar besteko artilleria barne, eta 1476. urtean sortu eta urte horretatik Coulon frantziarraren aurka borroka egin zuen 30 ontziko ontziteria jarri ziren erregearen zerbitzura. Halaber, erreginari 10.000 bizkaitarren eta 2.000 gipuzkoarren giza laguntza eman zitzaion.

Gerraren gertaerei dagokienez, euskal gerlariek ondoko ekintzetan hartu zuten parte: 1475. urtean Herrerosko gotorlekuaren konkistan, 1475eko irailean eta abenduan Burgosko alkazarraren konkistan, 1476ko martxoan Toroko borrokan eta 1476ko martxotik uztailera bitarteko Hondarribiko setioan.

40.000 gizon inguru zituen eta Labrit gidari zuen Frantziako bandoak bihozgabe jokatu zuen Gipuzkoako lurretan. Frantziarrek Errenteria eta Oiartzungo hiribilduak suntsitu zituzten eta Hondarribiko setioan izan ziren 1476ko maiatzetik uztailera bitartean. Gipuzkoarrek frantziarrekiko izan zuten garaipena ordaintzeko Fernando Katolikoak Hondarribia eta, oro har, Gipuzkoa Andaluziako gariz hornitu zituen, gerlariei soldata ordaindu zien, gastuei aurre egiteko sisak eta bestelako zergak ezartzeko baimena eman zien, korrejidorea probintziak eskatzen duenean soilik izendatzeko pribilejioa eman zien eta Probintziari ez zion zergarik ezarri. Geroago, 1509. urtean, Joana erreginak alkabalak beti buruen artean banatzeko baimena eman zion Gipuzkoari, Gipuzkoak egindako ondoko zerbitzuen truke "especialmente al tiempo que los dichos reyes mis señores padres reinaron en estos reinos y en los cercos de la ciudad de Burgos y de la villa de Fuenterrabía".

1476. urtean frantziarren aurka, batez ere Casenave Coulon pirataren aurka, altxa zen euskaldunen itsas armada handia 30 ontzik osatzen zuten eta itsas armada honen buru Ladron de Gebara zegoen. Gerra amaitutakoan itsas armada hau, hasiera batean, itsas lapurretetan jardun zuen, Errege Katolikoek beraiek euskal itsas gizonei itsas lapurretak egiteko emandako baimenaren ondorioz, eta, ondoren, Ginearako espedizioak antolatzen jardun zuen.

5.4. Gipuzkoa eta Errege Katolikoak: 1474-1480

1474ko abenduaren 18an Isabel erreginak bere anaiaren heriotzaren berri eman zion probintziari Segoviatik eta Fernando bere senarrarekin batera Probintziako erregina eta andrea aldarrika zezaten eskatu zuen. Aste gutxiren buruan, 1475eko urtarrilaren 12tik 15era bitartean Azkoitia ondoko Basarten bildu zen Probintziako Batzar Berezia Antón de Baena eta Bartolomé de Zuluaga Isabel erreginaren enbaxadoreekin. Batzar honetan erreginaren aldeko zutoihalak jaso ziren eta erreginaren enbaxadoreek Probintziaren pribilejioak, legeak eta ordenantzak berretsi zituzten. Sei hilabete geroago, 1475eko ekainaren 11n Valladoliden sinatuta Probintziaren pribilejioak, askatasunak, salbuespenak, koadernoak eta ordenantzak berretsi egin ziren, beste gutun eta probisio batzuekin batera.

1475eko uztailaren 29an Medina del Campon sinatutako erregearen baimen-gutunak urte horretako urtarrilean egindako Usarragako Batzarraren egindako eskariari erantzuten zion Isabel printzesaren errentaren berrehun mila marabedien kitoa jasotzen zuen.

Isabel erreginak iritzi eta berrespen hauen bitartez Bizkaia eta Gipuzkoako kostaldeko probintziak Portugalen eta Frantziaren aurkako borrokan bere bandora erakarri nahi izan zituen. Frantziako Luis XI.a Errege Katolikoen eta, hortaz, gipuzkoarren etsaia zen, Enrique IV.aren alaba eta, ondorioz, Gaztelako erreginagai zen Joana Beltranejarekin ezkonduta zegoen Portugalgo Alfonso V.aren aldekoa baitzen. 1475eko irailean, Portugalgo erregeak Frantziako erregeari bere laguntza militarraren truke Bizkaia eta Gipuzkoako lurrak bereiztea eskaini zion.

Gerra zibila eta nazioarteko gerra piztu zenez gero, Isabel erreginak 1475. urtearen amaieran gerraren gastuak arintzeko Probintziako urrea eta zilarra biltzea eskatu zuen, baina Usarragako Batzarrari ateratze-alkatetzaren saria berretsi zion 1475eko abenduaren 23an Valladoliden sinatutako errege-zedularen bitartez.

1476ko otsailaren 18an, Frantziaren aurkako gerran, Labrit jauna buru zuen Frantziako armadak Gipuzkoako Probintzia hartu zuen, Irun, Errenteria eta Oiartzun erre eta Hondarribia setiatu zuen. Juan Ganboak parte-hartze militar handia izan zuen frantziarren aurkako borrokan, Hondarribiko setioan eta Burgosko gotorlekuaren erasoan. Aurrerago ere, gerra amaitu eta bakea sinatzerakoan esku-hartze handia izan zuen. Izan ere, 1477. urtean Frantziarekin bakea lortzeko Baionan egin zen konferentzian Gaztelako erregeen enbaxadore izan zen. Hurrengo urtean, 1478ko urriaren 9an hain zuzen ere, Donibane Lohizunen sinatu zen bake-hitzarmena burutu zuen Almazán doktorearekin batera. Hitzarmen honen bitartez Luis XI.aren eta Errege Katolikoen nazioarteko bakea sinatu zen. (L. Suarez Fernández: Política internacional, I, 383-415).

5.5. 1482ko Ingalaterrarekiko bake-hitzarmena

5.5.1. Aurrekari urrunak

Ondorengotzak eragindako gerraz geroztik Frantzia Gaztelaren etsai amorratu bihurtu zen. Gaztelak, beraz, euskaldunen ohiko aliatuak bilatu behar izan zituen eta hauek ingelesak ziren. Alabaina, 1476an Londrestik Gipuzkoara zetorren ontzi ingeles bateko itsasgizon euskaldunek ontziaren agintea indarrez hartu zuten, tripulazioari lepoa moztu zioten eta dena lapurtu zuten.

Gaztelak eta gipuzkoarrek ezin zuten beren nazioarteko politikaren aurkako halako ekintzarik jasan eta, honela, 1477ko uztailaren 2an Medina del Campon emandako errege-zedula batek Jofre Sasiola izendatu zuen euskal esparrurako, Bizkaia barne, epai berezi, Jaurerriko korrejidorearekin batera euskal kortsarioen aurka justizia egiteko.

Antza denez, Gaztelaren eta Frantziaren arteko atlantikoko gerraren nahasteaz baliatuta Bretainiako ontziak Bizkaiko Golkora hurbildu ziren eta, hala, lapurreten eta kortsarioen nahasmena areagotu egin zen. Gaztelak Ingalaterrarekin 1474. urtearen amaieran sinatu zuen bakea eta tregua errespetarazi behar zuen, batez ere Frantziarekin borrokan jarri zuen eta orain, gerra amaitu ondoren, euskal ontzien ezegonkortasun kortsarioa mehatxatzen zuen Gaztelako ondorengotzaren ondoriozko gerran.

Garrantzi handiko une honetan bi euskaldun prestuk (Iparraldeko Atlantikoa hobe ezagutzen zutenak) harreman diplomatikoak finkatu zituzten Ingalaterrarekin eta Frantziarekin. Bi euskaldun hauek Jofre Sasiola eta Juan Ganboa izan ziren.

1475eko urtarrilaren 2tik 15era bitartean Azkoitian egindako Batzarretan Isabel erreginaren enbaxadoreek Gipuzkoako pribilejioak berretsi zituztenean, Jofre Sasiola bertan zegoen. 1477ko abuztuan Fernando Katolikoaren enbaxadore izan zen Ingalaterran, errege-zedula batean jasotzen denaren arabera: "fasta quel bachiller Sasola my embaxador que hera en Ynglaterra vino".

1477ko uztailaren 2an Fernando Katolikoak Jofre Sasiola batxilergoari ahalmenak eman zizkion Medina del Campon Ingalaterrako enbaxadoreek luzatutako kexuetan jasotzen ziren lapurreten kasuan eskumena izan zezan. Urte horretan bertan, abuztuaren 9an hain zuzen ere, errege-agindu batek Ingalaterrako ontziaren tripulazioa hil zuten hiru itsasgizon euskaldun espetxeratzea agindu zuen (Recalde-Orella, 80 zk.).

1478ko apirilaren 6an Errege Katolikoek Gipuzkoako korrejidoreari Sevillatik idatzi zioten Juan Migueles Lorreta mutrikuarrari Ingalaterrara joateko baimena eman ziezaion, baldin eta fidantzarik ematen bazuen (Recalde-Orella, 83 zk.).

5.5.2. Aurrekari hurbilak

1481eko irailaren 3an Bartzelonan emandako errege-zedula batek Errege Katolikoen politikarekin beti bat etortzen zen Gipuzkoako Probintziaren politikaren berri ematen zuen. Errege-zedula honetan Errege Katolikoek Ingalaterrarekin bakea ituntzeko baimena ematen zien Batzarrari eta Probintziako prokuradoreei. Ondokoa zioen zehatz-mehatz:

"Don Fernando y Doña Isabel por la gracia de Dios, Rey e Reyna de Castilla, de Leon, de Aragón, de Sicilia, de Toledo, de Valencia, de Galicia, de las Mallorcas, de Sevilla, de Cerdeña, de Cordova, de Córcega, de Murcia, de Jaen, de Algarbe, de Algeciras, de Gibraltar, Conde y Condesa de Barcelona y Señores de Vizcaya y de Molina, Duques de Atenas y de Neopatria, Condes de Rosellón y Cerdaña, Marqueses de Orestain y de Gociano, a vosotros Junta y procuradores de las solariegas, hidalgas y nobles villas y lugares de nuestra Noble y fiel provincia de Guipuzcoa, salud y gracia.

Sabed que hemos visto vuestra peticion que sellada con vuestro sello y signada de Martin Lopez nos enviasteis con Domenjon González de Andia, nuestro fiel escribano de la misma provincia y con el bachiller Pedro de Vicuña y Juan Miguel de Carcayo y Ochoa de Vergara.

Por la qual nos embiastes fazer relaçion, que por rason del asiento de la pas que el rey Don Enrique nuestro hermano que aya Santa Gloria fizo con el Rey de Inglaterra nuestro muy caro e muy amado primo, Vosotros desis que teneis fecho cierto asiento de pas con el dicho Rey de Inglaterra, para que los tratantes de cada parte de los dichos nuestros Reynos e del dicho reyno de Inglaterra puedan andar e anden seguros, e que los dannos que de la una parte a la otra, e de la otra a la otra se fizieren sean satisfechos e pagados. El qual dicho asiento agora como de nuevo desis que queriades faser, e para ello nos enbiastes suplicar que nos plugiese mandar vos dar nuestra liçençia para que guardando en todas cosas nuestro serviçio, pudiesedes fazer vuestra contrataçion e capitulaçion con el dicho Rey de Inglaterra e con sus embaxadores, solamente para que los dichos tratantes de la una parte e de la otra puedan andar e anden seguros e los que fueren dannificados sean satisfechos e pagados. E fazer sobre ello quales quier obligaçiones, contratos e escripturas que menester fueren guardando commo dicho es en todo nuestro serviçio"...

"Y Nos visto que vuestra súplica es justa y conveniente al servicio y bien común de dicha provincia, lo hemos aprobado y hemos mandado dar y hemos dado esta nuestra carta en cuya virtud os damos licencia y facultad para ahora y en adelante mientras subsistiere nuestra voluntad podais asentir y capitular con dicho Rey de Inglaterra o con sus embajadores cualesquiera contratos y capítulos con cualesquiera obligación y escrituras que fueren necesarias.

E otro sy queremos e mandamos que cada e quanto vos enbiaremos mandar que non useis mas de la dicha contrataçion e asiento, que asy fisieredes con el dicho Rey de Inglaterra o con sus embaxadores, que asy lo guardedes e pongades en obra commo vos lo enbiaremos mandar". (GAO 1. sekzioa, 13. negoziatua, 4. paper-sorta. Recalde-Orella, 96 zk.).

Ildo politiko honekin bat egiten du 1481eko irailaren 16an Bartzelonan sinatu eta Ingalaterrako erregeari zuzendutako errege-gutunak:

"Serenisimo Rey nuestro carisimo y amantisimo pariente. Nos el rey de Castilla, de Aragon, de León, de Sicilia, etc. Os saludamos muy espresivamente como a quien amamos y apreciamos mucho y para quien quisieramos tanta felicidad, honor y salud como deseamos para nos mismo.

Serenisimo Rey.

Sabemos por los pilotos y capitanes de barcos de la Provincia de Guipúzcoa con cuanta benebolencia los tratais y tratasteis mirando por ellos y por sus cosas, mandando que se les suministren viatuallas y demas cosas necesarias. Con el mismo afecto deseamos tratar vuestras cosas, cuando el caso lo exigiere para pagar una deuda de amistad y cumplir los pactos que median entre Vos y Nos, para lo que siempre estamos dispuestos cuantas veces recurrieren a Nos y para que sea observada en todo la amistad que hay entre Vos y Nos, se nos suplico por Domenjon González en nombre de la sobredicha provincia diesemos nuestra licencia a los indicados de ella para arreglar, concertar pactar ciertas cosas que convienen al bien y provecho de vuestros súbditos y de los mios y a la conservación de la paz y amistad, de modo que los traficantes de una y otra parte puedan acudir seguros, los malhechores sean castigados y los daminificados queden satisfechos; a lo que Nos y la Serenisima Reyna nuestra amantisima y carisima esposa, proveemos bajo cierta forma según lo que os comunica el portador de las presentes.

Por tanto os rogamos que trateis en adelante a los mencionados de la citada provincia con el mismo afecto y voluntad que hasta ahora, teniendolos tanto en general como en particular recomendados especialmente lo que también haremos Nos con vuestros súbditos y con vuestras cosas siemrpe que se presentare la ocasión pues nuestra voluntad es que aquellas cosas que por ellos hubieren sido establecidas y concertadas sobre dicha paz, salvo nuestro servicio, sean observadas y cumplidas por los mismos según lo que hemos manifestado verbalmente a vuestro servidor Arnaldo Trussell y mas extensamente os informará de nuestros deseos el portador de las presentes a quien enviamos con este objeto y Nos servirá de honra el que os hable de parte nuestra. Os rogamos que tengais confianza en lo que os diga.

Serenisimo Rey, nuestro carisimo y muy amante pariente, la Trinidad Santísima sea vuestra continua protectora.

Dada en Barcelona a diez y seis de Setiembre de mil cuatrocientos ochenta y uno. Yo el Rey".

Egun horretan bertan Fernando Katolikoak Ingalaterrako Eduardo IV.ari gipuzkoarrei egindako harrera eskertuz idatzi zion eta ondoko esan zion:

"e para que sea observado en todo la amistad que hay entre vos y nos, se nos suplico por Domejon Gonzales en nombre de la sobredicha Provincia, diesemos nuestra licencia a los indicados de ella para arreglar concertar y pactar ciertas cosas que convienen al bien y provecho de vuestros subditos y de los mios y a la conservacion de la paz y amistad de modo que los traficantes de una y otra parte puedan andar seguros, los malhechores sean castigados y los damnificados queden satisfechos...". Recalde-Orella, 97 zk.

Dena den, nazioarteko tregua honetan garrantzi handikoak izan ziren Usarragan 1481eko urriaren 19tik 23ra bitartean bildu ziren Batzar Bereziak, Batzar hauetan hitzarmena prestatu, prokuradoreak Gaztelako erregeengana bidali eta Probintziaren eta Ingalaterrako erresumaren arteko akordioa itxuratu zen-eta. Batzar hauetako aktek ondokoa jaso zuten:

"Y por cuanto concedimos ciertos capitulos a una con el Maestro Bernardo de la Torre y Arnaldo Trusel, embajador del dicho Señor Rey de Inglaterra y ellos con nosotros para la conservación de la quietud y amigable contratación de una y otra parte por tanto acordamos y condesamos lo que hicimos, nombramos y constuimos nuestros procuradores con suficiente y amplio poder y de los habitantes de toda la dicha provincia, villas y lugares a Sebastián de Olazabal, bachiller, Juan de Aymnes y Martin de Pedro de Pereastegui y a Juan de Antonio de Guithertegui a todos y a cada uno de ellos "in solidum" de tal modo que el dicho Sebastian de Olazabal se halle en ello. Para que por nos y en nuestro nombre puedan presentar y presenten ciertos capítulos concedidos en las precedentes por Nos con nuestro sello y corroborados por Domenjon González de Andia nuestro escribano fiel, guarda sellos, ante dicho Señor Rey de Ynglaterra o ante aquellos a quienes su Alteza disputare para esto.

Y para que puedan obligar y obliguen a la sobredicha provincia y a las villas y lugares de la misma a la observancia de los espresados capítulos bajo la pena en ellos contenida u otra mayor o menor.

Y para que si viesen que sera conveniente puedan añadir, disminuir, corregir y emendar dichos capítulos o hacer y conceder otros de nuevo, bajo las penas, vínculos, obligaciones, sumisiones, firmezas que bien les parecieren de manera que dicho Señor Rey de Inglaterra o los que en su nombre fueren delegados para esto por su Alteza con poder bastante, concedan los mismos capitulos y bajo las mismas penas, obligaciones y sumisiones en la misma forma en que nuestros dichos procuradores los concedieron.

Y para pedir la emienda y satisfacción de los daños causados por los súbditos del espresado Señor Rey de Inglaterra y por cualquiera de estos a los vecinos de dicha provincia y a cualquiera de estos.

Y para convenir y componer sobre aquellos y cualquiera de ellos.

Y para recibir y recuperar las cosas que se les dieren en su enmienda y satisfacción.

Y para dar y conceder carta de pago de lo que recibieron y para todas aquellas cosas que vieren convenientes y conducentes a la quietud y a la amistosa y pacificada contratación de los súbditos de dicho Señor Rey de Inglaterra con los dichos de la sobredicha provincia.

Y la facultad completa y suficiente que para esto tenemos la misma damos y concedemos a dichos nuestros procuradores y a cada uno de ellos, de modo que según queda manifestado, alcance también al citado Bachiller Sebastián de Olazabal.

Y para tener por firme, ratificado, acepto, estable y valedero todo lo que hicieren, trataren y firmaren dichos nuestros procuradores y cada uno de ellos en unión con el indicado Bachiller Sebastián de Olazabal, obligamos los bienes de la citada provincia y los de sus villas, lugares y habitantes, relevando a dichos nuestros procuradores de toda obligación de satisfacer y para que esto se tenga por cierto, seguro y firme concedemos esta carta-poder al autodicho Domenjon Gonzalez de Andia nuestro fiel secretario sellada con nuestro sello.

Hecha y concedida en dicho lugar de Usarraga a 20 de octubre de 1481 en presencia con autorización y por mandato de la Junta y procuradores de la mencionada provincia de Guipuzcoa. Domenjon".

Usarragako Batzar Bereziek urriaren 23an nazioarteko hitzarmena sinatzeko aukeratu zituzten prokuradoreen izendapena jasotzen zuen gutuna ere bidali zioten erregeari.

"Altisimo, esclarecidisimo y muy poderoso Príncipe, Rey y Señor. Los humildes servidores de vuestra alteza, procuradores y gobernadores de la Noble y Leal Provincia de Guipúzcoa que estamos coadunados en Junta en el lugar acostumbrado de Usarraga con humildisima y debida reverencia besamos vuestras regias manos y nos encomendamos a vuestra excelsa dominación. Plázcale saber que a vuestra alteza enviamos a Sebastián de Olazabal bachiller, nuestro presidente, Juan de Aymnes, Martín Pedro de Percastegui y Juan Antonio de Guiliztegui, nuestros hermanos por algunas coas conducentes al servicio de Dios, del Rey y de la Reyna, nuestros Señores y de vuestra Alteza, a la conservación de las anteriores inteligencias y a la quietud y a la amigable negociación y trato entre los súbditos de vuestra alteza y entre los habitantes de esta dicha provincia, previa la licencia a nosotros concedida para estas y otras coas por sus altezas.

Y puesto que, Poderosisimo Señor, hemos tenido vuestras platicas acerca de estas y otras cosas con Bernardo de la Torre y Arnaldo Trusel y las explanarán nuestros sobredichos mensajeros a vuestra alteza, no decimos mas, salvo que suplicamos a vuestra real Magestad tenga a bien darles crédito y mandar que se cumplan las cosas justas que pudieren de vuestra parte en lo que vuestra alteza hara un servicio a Dios, placer a nuestros sobredichos Soberanos y singular merced a nosotros.

Serenisimo y poderosisimo Señor, el omnipotente conserve y guarde la vida y el estado Real de Vuestra Alteza muchos y prósperos años como desea vuestro corazon real para su Santo Servicio.

En nuestra Congregación de Usarraga a 23 de octubre de 1481 para que se acrediten los presentes hemos mandado y hecho por orden de la Junta sellarlas con nuestro sello y refrendarlas por nuestro fiel secretario. Domenjón".

Era berean, Ingalaterrak enbaxadoreentzat bidalitako prokurazio-gutuna ezagutzen dugu:

"Eduardo por la gracia de Dios, rey de Inglaterra y Francia y de Irlanda a todos los que vieren las presentes, salud.

Habiéndose hecho, intentado y observado en años anteriores algunas ligas, abstinencias de guerras y ciertas inteligencias amistosas entre Nos y nuestros coaligados y súbditos por un parte y por otra entre los habitantes y moradores de la noble y leal provincia de Guipuzcoa, las cuales deseamos y ansiamos que no solo sean observadas en lo sucesivo sino también ampliadas. Plenisimamente confiando en la fidelidad, circunspección y destreza de nuestros amados y fieles consejeros, los doctores en leyes Roberto Morton, guarda-sellos de nuestra Cancillería, Juan Coke, oficial segundo de nuestro sello privado y Enrique Ayneswoth.

Hacemos, constituimos y nombramos por las presentes a los mismos nuestros verdaderos e indubitados procuradores y Diputados especiales.

Les damos y concedemos a ellos y a dos de ellos, poder general y mandato especial para que en nuestro nombre y por Nos y nuestros aliados y súbditos en unión con los discretos y providos varones el Bachiller Sebastián de Olazabal, Juan de Aynnes y Martín Pedro de Pereaztegui, procuradores, diputados, oradores y comisarios de la provincia de Guipúzcoa, de sus villas, lugares y habitantes comuniquen, traten, convengan, concierten y resuelvan sobre y acerca de las treguas, abstinencias de guerras, ligas, alianzas y otras inteligencias amistosas y sobre y acerca de mutua comunicación e intervención mercantil que deben observarse entre los súbditos y moradores de una y otra parte así como sobre la corrección y enmienda de los atentados de aquí y de allí contra la fuerza y efecto de tales inteligencias, todo según los modos, condiciones y formas lo mejor que entre ellos pudieren concertarse. Y para ejercer, hacer y espedir todas las demás cosas que fueren necesarias o de cualquier modo oportunas para lo predicho o lo tocante a ello, aunque las tales cosas sean de aquellas que para sí exigen mas un mandato especial.

Prometiendo con buena fe y bajo mi palabra de Rey, tener perpetuamente por valedero acepto y estable cuanto dichos Roberto, Juan y Enrique o dos de ellos hubieren tratado, convenido, concertado y resuelto en orden a las cosas susodichas o a alguna de ellas, empeñando e hipotecando todos nuestros bienes presentes y futuros.

En testimonio de lo cual hicimos despachar estas nuestras letras patentes. Testigo. Yo mismo en Westmonasterio a 22 de febrero año vigesimo primero de nuestro Reynado.

Por el mismo rey.

En fe y testimonio de todo lo cual hemos sellado con nuestros sellos las presentes letras concluidas sobre este objeto.

Dado en Londres a 9 de marzo año del Señor según el computo de la Iglesia Anglicana mil cuatrocientos ochenta y uno".

GAO. JD IM 1/13/4.

Libro de los Bollones, 163 fol. bst.; T. RYMER: Foedera, XIII, III. zatia, 119. or.

A. de la Torre: Documentos, 1969, I, 174.

5.5.3. 1482ko nazioarteko hitzarmena

Aurretiazko izapideek 1482ko nazioarteko hitzarmena sinatzea ekarri zuten. Ikus dezagun Gipuzkoaren eta Ingalaterraren arteko itunaren kopia.

"Sepan todos y cada uno de los que vieren estas letras, que por las presentes nosotros el bachiller Sebastian de Olazabal, Juan Ayunes y Martín Pedro de Percástegui, nombrados para lo infraescrito, procuradores, diputados, oradores y comisarios de la Provincia de Guipuzcoa, de sus villas, lugares y habitantes, constituidos suficiente y legitimamente tratando y comunicando con los honorables varones Roberto Morton, guarda-sellos de la Cancilleria del Rey de Ynglaterra, sir Juan Coke oficial segundo del sello privado del mismo señor Rey y Enrique Aynesworth, doctores en leyes, diputados comisionados y procuradores de dicho señor Rey de Ynglaterra; por fin hemos arreglado, convenido, concertado y resuelto los puntos infraescritos con los mismos y ellos con nosotros en virtud de letras así de nuestros señores el rey y la Reyna de Castilla, de Leon, de Aragón y de la Provincia antendicha como del dicho serenisimo Rey de Ynglaterra...

Según lo contenido en los artículos infraescritos, salvas siempre las alianzas y otras inteligencias de paz y amistad contratadas anteriormente entre la reina de Castilla y la de Ynglaterra, las que no queremos que sean derogadas en cosa alguna por lo abajo estipulado.

En primer lugar habrá en lo sucesivo buena y firme alianza, abstinencias de guerras e intelligencias amistosas, tanto por tierra como por mar y aguas dulces entre el antedicho serenísimo Rey de Ynglaterra por sí, sus herederos, sucesores, vasallos, aliados, súbditos, reynos, Estados, tierras y señorios, sean los que fueren, por una parte y por la otra entre los Nobles y Probos varones gobernadores todos y cada uno de los habitantes de dicha Provincia de Guipuzcoa por sí, sus herederos, sucesores, tierras, pertenencias, señorios, villas y lugares, qualesquiera que fuesen de modo que los hombres de una y otra de las partes dichas anteriormente se tratarán mutua y amistosamente en todos los lugares y esto por espacio de diez años completos desde el día inmediato al de la fecha de las presentes, a no ser que el dicho señor Rey de Ynglaterra avisare con seis meses íntegros de anticipación al señor Rey de Castilla que no quiere continuar por mas tiempo en esa alianza, abstinencia o al contrario que el señor rey de Castilla avisare con igual antelación de seis meses al señor Rey de Ynglaterra que los hombres de la antedicha Provincia no quieren del mismo mdo abservar por más tiempo tal liga y abstinencia.

Yten que durante las ligas, abstinencias e inteligencias referidas podrán los hombres de la una parte acercarse libremente a las tierras, países, pueblos y lugares de la otra, y allí tratar y comerciar, comprando, vendiendo, comunicando y ejerciendo otro qualquier tráfico con los hombres de qualquiera nacion que se hallen a la sazon del mismo modo que a ellos se les permitiera en los países de ellos, salvos siempre los derechos y costumbres concedidas desde tiempo antiguo hasta el presente a las ciudades, villas y lugares y usadas por ellos.

Yten se ha convenido, concertado y resuelto que por medio de edictos o pregones que han de hacerse sin dilación en todos los puertos de una y otra parte...con los bienes públicos de la tal villa, pueblo o puerto. Y del mismo modo en todo y por todo, el señor Rey de Ynglaterra por su parte hará que se cumpla y ejecute en los súbditos suyos que atentaren algo contra estas treguas e inteligencias.

También se convino, concertó y resolvió que si durante las sobredichas inteligencias sucediese que se concedan algunas represalias por una supuesta falta de justicia por el Prícipe de cualquiera de los dos Reinos citados contra los hombres o súbditos del otro Príncipe a causa de algunos atentados que no conciernan originalmente a los hombres de aquella Provincia, no permitirá el señor de Ynglaterra que las represalias a las personas o casas de los hombres de dicha Provincia ni los de la antedicha Provincia de Guipuzcoa consentirán las represalias que el Rey de Castilla tal vez haya de conceder contra los ingleses en los lugares e puertos de la misma Provincia o en otra parte en las personas y cosas de los ingleses de cualquier modo que se manden ejecutar.

Yten se convino, concertó y resolvió que los oradores, delegados y procuradores de dicha Provincia de Guipuzcoa procurarán y obtendrán antes de la fiesta próxima de la Natividad del Señor la aprobación, rectificación y confirmación de todas y cada una de las cosas precedentes por medio de letras de los serenísimos Príncipes los señores Rey y Reina de Castilla y las de esta Provincia de Guipuzcoa, que transcribirán y remitirán estas mismas letras selladas con sus grandes sellos antes de la fiesta sobredicha al Ilustrisimo señor Rey de Ynglaterra. Transmitidas y libradas estas el señor Rey de Ynglaterra por su parte dará y librará o espedirá sin dilación ni dificultad alguna sus letras conformes y seguientes.

Y nosotros los antedichos oradores comisionados Juan y Martín, prometemos, damos palabra y ofrecemos que dichos nuestros señores todos y cada uno de los moradores y habitantes de la citada Provincia en la parte que concierna a cualquiera de ellos, observarán, harán y cumplirán plena y fielmente todas y cada una de estas cosas y que no se opondrán a ellas"

Recalde-Orella, 97 zk.

Westminster-en 1482ko otsailaren 22an sinatu zen eta Londresen martxoaren 9an Ingalaterrako erregeak berronetsi zuen berrespenaren testua ere jasota dago.

5.5.4. Usarragako Batzarren protagonismoa

1482ko martxoaren 9an Usarragan bildu zen Batzarrak Probintziaren eta Ingalaterraren artean sinatutako nazioarteko hitzarmenaren berri eman zuen.

"Sepan todos y cada uno de los que vieren estas letras, que por las presentes nosotros el Bachiller Sebastián de Olazabal, Juan Aymes y Martín Pedro de Percastegui, nombrados para lo infraescrito, procuradores, diputados, oradores y comisarios de la provincia de Guipuzcoa, de sus villas, lugares y habitantes constituidos suficiente y legitimamente tratando y comunicando con los honorables varones Roberto Morton, Guarda sellos de la Cancilleria del Rey de Inglaterra, sir Juan Coke, oficial segundo del sello privado del mismo Señor Rey y Enrique Aynsworth, doctor en leyes, diputados, comisionados y procuradores dicho Señor Rey de Inglaterra, por fin hemos arreglado, convenido, concertado y resuelto los puntos infraescritos con los mismos y ellos con nosotros en virtud de letras así de nuestros Señores el Rey y la Reyna de Castilla, de Leon, de Aragón y de la provincia ante-dicha, como del dicho Serenisimo Rey de Inglatera el tenor de estas letras se describe más abajo.

Según lo contenido en los artículos infraescritos, salvas siempre las alianzas y otras inteligencias de paz y amistad contratadas anteriormente entre la Reyna de Castilla y la de Inglaterra, las que no queremos que sean derogadas en cosa alguna por lo abajo articulado.

En primer lugar habrá en lo sucesivo buena y firme alianza, abstinencias de guerras e inteligencias amistosas, tanto por tierra como mar y aguas dulces, entre el antedicho Serenisimo Rey de Inglaterra por si, sus herederos, sucesores, vasallos, aliados, súbditos, Reynos, Estados, tierras y Señoríos, sean los que fueren, por una parte y por la otra los nobles y probos varones gobernadores, todos y cada uno de los habitantes de dicha provincia de Guipuzcoa por si, sus herederos, sucesores, tierras, pertenencias, Señoríos, villas y lugares cualquiera que fueren de modo que los hombres de una y otra de las partes dichas anteriormente se tratarán mutua y amistosamente en todos los lugares y esto por espacio de diez años completos desde el día inmediato al de la fecha de las presentes, a no ser que el dicho Señor Rey de Inglaterra avisare con seis meses integros de anticipación al Señor Rey de Castilla que no quiere continuar por mas tiempo en esa alianza y abstinencia o al contrario que el Señor Rey de Castilla avisare con igual antelacion dentro de los seis meses al Señor Rey de Inglaterra que los hombres de la antedicha provincia no quieren del mismo modo por mas tiempo tal liga y abstinencia.

Item que durante las ligas, abstinencias e inteligencias referidas , bien podrán los hombres de una parte acercarse libremente a las tierras, paises, pueblos y lugares de la otra y alli tratar y comerciar, comprando, vendiendo, comunicando y ejerciendo otro cualquier tráfico con los hombres de cualquiera nación que se hallen a la sazón, del mismo modo que a ellos se les permitiera en los paises de ellos, salvos siempre los derechos y costumbres concedidas desde tiempo antiguo hasta el presente a las ciudades, villas y lugares y usadas por ellos.

Item se ha convenido, concertado y resuelto que por medio de edictos y pregones que han de hacerse sin dilación en todos los puertos de una y otra parte, se mandará que ninguna nave armada salga al mar antes que los dueños o capitanes de ella den a los presidentes o comandantes de tales puertos y lugares las seguridades suficientes de que nada se atentará por los hombres de aquella nave contra la forma y efecto de las ligas, abstinencias e inteligencias susodichas y si aconteciere que durante las citadas ligas, abstinencias e inteligencias se atente (lo que Dios no permita) algo en contrario si los malhechores esten ausentes o no puedan para al instante tan pronto como las letras del Serenisimo Señor Rey de Inglaterra certifiquen que tal daño se ha hecho, harán que se satisfaga a los daminificados con los bienes de los fiadores o si los fiadores se hallaren incapaces de pagar, entonces con los bienes de los gobernadores de la villa, pueblo o puerto de donde tales malhechores salieren con las naves y no pudiendo pagar dichos Señores Gobernadores, estos harán dar una satisfacción completa a los damnificados con los bienes publicos de la tal villa, pueblo o puerto y del mismo modo en todo y por todo el Señor Rey de Inglaterra por su parte hará que se cumpla y ejecute en los súbditos suyos que atentaren algo contra estas treguas e inteligencias.

También se convino, concertó y resolvió que si durante las sobredichas inteligencias sucediere que se concedan algunas represalias por una supuesta falta de justicia por el Príncipe de cualquera de los dos reinos citado contra los hombres o súbditos del otro Príncipe a causa de algunos atentados que no conciernan originalmente a los hombres de aquella provincia, no permitirá el Señor de Inglaterra que las represalias concedidas por él contra los españoles sean extensivas a las personas o cosas de los hombres de la dicha provincia, ni los de la antedicha provincia de Guipúzcoa consentiran las represalias que el rey de Castilla tal vez haya de conceder contra los ingleses en los lugares o puertos de la misma provincia o en otra parte en las personas y cosas de los ingleses de cualqueir modo que se mande ejecutar.

Item se convino concertó y resolvió que los oradores y procuradores y delegados de dicha provincia de Guipúzcoa procurarán y obtendrán antes de la fiesta próxima de la Natividad del Señor, la aprobación, rectificación y confirmación de todas y cada una de las cosas precedentes por medio de los Serenisimos Príncipes los Señores Rey y Reyna de Castilla y las de esta provincia de Guipúzcoa que transcribirán y remitirán estas mismas letras selladas con sus grandes sellos antes de la fiesta sobredicha al Ilustrisimo Señor Rey de Inglaterra, transmitidas y libradas estas, el Señor Rey de Inglaterra por su parte dará y librará o expedirá sin dilación ni dificultad alguna sus letras conformes y semejantes.

Y nosotros los antedichos Oradores, comisionados, procuradores y mensageros, Sebastián, Juan y Martín, prometemos, damos palabra y ofrecemos que dichos nuestros Señores y todos y cada uno de los moradores y habitantes de la citada provincia en la parte que concierna a qualquiera de ellos, observarán, harán y cumplirán plena y fielmente todas y cada una de estas cosas y que no se opondrán a ellas."

AGG. JD. AIM, 700.

5.5.5. Amaiera

Arnalt Trusell eta Bernalt de la Forse Ingalaterrako enbaxadoreek eta Sebastian Olazabal batxilerra, Juan Ayunes edo Amines, Martin Perez Perkaztegi eta Juan Antonio Gillistegi Gipuzkoako enbaxadoreek orduan berresten zen hitzarmena itundu zutela egiaztatu da. Ingalaterraren eta Gipuzkoaren arteko merkataritza libreko akordio bat zen eta bertan armatutako ontzi orok itsasoratu aurretik behar besteko fidantzak jarri behar zituela jasotzen zen, hala erasotzaile bihurtuz gero eragindako kalte guztiak ordainduko ziren eta ontzietako jabeen bizilagunak ere erantzule bihurtuko ziren. Egintza hau eta Probintziaren jarduna baloratzerakoan, Ingalaterrako enbaxadoreek eta prokuradoreek eta Gipuzkoako Probintziako prokuradoreek, Usarragako Batzar Berezietan bilduta, sinatutako nazioarteko hitzarmen hau Gipuzkoako Probintziaren autonomia-mailarik handienaren aitorpena dela ematen du aditzera Fausto Arocenak.

Probintziak Errege Katolikoen Gortea jakinaren gainean zegoela jardun zuen eta enbaxadoreek erabakitakoa bi gorteek berretsi zuten. Haatik, Probintziak eta bere enbaxadoreek goi-mailako protagonismoa izan zuten. Enbaxadore hauek ez ziren Espainiako Koroak ezarritako politika eta merkataritzaren arloko irizpide jakin batzuk babestera joan, egindako enbaxadak eta erabakitako itunak mailarik gorenenean berretsiko ziren konfiantza eta erantzukizun osoa zuten.

Espainiako Koroak oniritzia eman ondoren, Gipuzkoako Probintziak eta bere enbaxadoreek aginte osoz jardun zuten, bitarteko kontsultarik egin beharrik gabe eta ahalmen "datibo" hutsa izan gabe. Gaztela eta Aragoiko erregeek Gipuzkoako Probintziari eman zioten elkarrizketa eta hitzarmen hauek burutzeko erantzukizuna -Probintzia bera zen elkarrizketak eta hitzarmenak behar bezala gauzatzeko lehen interesatua- eta nazioarteko politika subjektu aktibotzat garatzeko erantzukizuna.

6. Bibliografia

AGUIRRE GANDARIAS, S. "Dos documentos inéditos de 1474, sobre el acuerdo de paz Gipuzkoa-Inglaterra." RIEV. 38. urtea, XXXV. liburukia, 2 zk., Uztaila-Abendua, 1990, 393- 404 orr.

AROCENA, F. "Documento importante: el tratado de 1482 entre Guipuzcoa e Inglaterra." RIEV. 14 (1933) 89-93.

Documentos inéditos para la Historia de España. VII (1952) 171-191. Capitulaciones de los vecinos de Guipúzcoa por licencia de Fernando e Isabel con los procuradores del rey de Inglaterra, en 1481.

ECHEGARAY, C. Compendio de las Instituciones Forales de Guipúzcoa. Arg. Gipuzkoako Foru Aldundia. Donostia, 1934.

ECHEGARAY, C. Documentos relativos a Bizkaia en el Archivo de Brujas.

ESTEVEZ, X. "Vascos y portugueses a finales del siglo XV: La Actuación vasca en la guerra de sucesión (1474-1479)" El Pueblo Vasco en el Renacimiento (1491-1521). Bilbo, 1994, 331-381 orr.

GOROSABEL, P. Memoria sobre las guerras y tratados de Guipúzcoa con Inglaterra. Tolosa, 1865.

MURUGARREN, L. "Tratado de paz y amistad entre las coronas de Castilla y de Inglaterra (1467)." Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen Boletina. 39 (1983) 783.

ORELLA UNZUÉ, J.L. "Instituciones de Gipuzkoa en el libro de los Bollones." El Libro de los Bollones. Arg. Gipuzkoako Foru Aldundia. Donostia, 1995, 153-205 orr.