Karlos Santamaria eta (euskal) kultura

Karlos Santamaria kulturaren eta pentsamentuaren ardatzetan mugitu izan da beti. Bai profesionalki (irakaskuntza), eta baita ere bestelako ekintzetan: artikulugintza, solasaldiak, ikastolaren, unibertsitatearen eta euskararen aldeko lanak. 

1960. hamarkadako bigarren partetik aurrera, Karlos Santamariaren kultur planteamendu guztiak euskal kulturaren ikuspegitik eginak dira. Kultura, euskal kultura da Karlos Santamariarentzat. Planteamendu eta jarrera guztiek background bera dute. Karlos Santamariarentzat, garbi esan beharra dago, euskal kultura ez da kultura orokorraren zatitxo bat, bazter-bazterreko fenomeno bat, espresabide isolatu eta berezia. Baizik eta kulturan orokorraren bizimoldea, kultura unibertsalaren interpretazioa. Behin eta berriz insistitzen du harreman horretan. Harreman hori ez da dikotomikoki ulertu behar. Kultura unibertsalaren eta euskaldunaren artean ez dago oposiziorik (handi/txiki, unibertsal/ partikular, kanpoko/bertako), baizik eta harreman dialektikoa. 

Kontzeptu giltzarria da hau. 

Ikus ditzagun hurbilagatik Karlos Santamariaren kultur ulertzapenak, hasteko, eta gero bere jarrerak. Kontzeptuak zehazten eta argitzen ibilia da, baina posizioak ere behin eta berriz hartu izan ditu. Kultura kontzeptuaren inguruan sarri idatzi du, beti ere euskal kultura bizi eta aurrerazalearen ikuspuntutik. Nolabaiteko kronologia markatu nahi izanez gero, esan genezake 1950-1960 urtealdian euskal kulturaren aldeko kontzeptuak landu ditu; 1970 hamarraldian erresistentzia kulturalean murgildu da bete betean; eta 1980an autodeterminazio kulturala aldarrikatu eta antolatzera pasa da (ikastolak, euskal unibertsitatea...). 

Kultura unibertsala / kultura partikularra 
Zer da kultura unibertsala, zer da kultura partikularra? 

Jakin aldizkariaren bigarren aldiko lehen zenbakian "Unibertsitateko kulturaz" izeneko artikulua idazten du Karlos Santamariak. Bi hitzetan bere pentsa-moldea ongi adierazten du hor, definizio mailan: "Humanitate osoak, mendez mende, belaunik belaun, bildu duen esperientzia eta jakintza guztia deitzen dugu kultura orokorra. Zientzia, ederti eta teknika guztien multzo hori ez da herri jakin baten etorkia  gizadi osoarena baizik. 

Kultura berezia, haatik, herri jakin baten kultura da. Haren hizkuntza, haren bizi-moldeak, haren ohiturak eta urteak. Herri honek munduaz eta biziaz duen interpretazio berezia"13. 

Kultura unibertsalaren definizioan sartzen dituen elementuak esplizitoago azaldu zituen Karlos Santamariak berak Hezkuntz Kontseilari zenean: "La cultura universal no es una ideología, no es un fraude impuesto consciente o inconscientemente por las clases dominantes, sino la expresión de una verdad, o de un conjunto de verdades y de experiencias válidas, logradas por el hombre en el curso de los siglos. 

(...) 

La cultura universal no es una cosa circunstancial o local, no es cosa de un momento o de una generación. 

Si hablamos de cultura universal, es falso concebir la cultura como una cosa pasajera, una cultura de hoy que ya no será una cosa de mañana. La cultura universal es integradora, es decir, se forma por una constante adición de valores y de descubrimientos vitales. 

El proceso de la cultura se realiza por continua integración de nuevos saberes y de nuevas experiencias. La cultura es, en este sentido, el patrimonio total de conocimiento y de vivencia de la humanidad. 

La cultura es el poso de muchas cosas espontáneamente vividas por hombres y mujeres que fueron nuestros antepasados: mitos, leyendas, creencias, organización política y social, prácticas morales, costumbres, descubrimientos científicos, creación artística, etc., etc."14. 

Honaino ez dago auzirik. Bi kultura-mota hauen arteko erlazioaren interpretazioan hasten dira auzi-mauziak. Unibertsala izateko modua ez da euskal kulturatik pasatzen, ez dago bien artean integrazio punturik. Euskal kultura ez da soilik txikia; mugatzailea ere bada. Unibertsala izateko, diote batzuk, gainditu egin behar da marko hori. "Vasco universal" esan ohi denean zer esan nahi da, bestela? Pentsaera hau erdiz-erdi Karlos Santamariaren ideien aurka doa. Horrek esan nahi baitu kultura txikiak eta handiak daudela, baztertu beharrekoak eta baliodunak. Eta handi horien handitasuna ez da soilik tamainazkoa, unibertsal eitea eman diona baino. "Handiak" bere burua automatikoki unibertsaltzat hartzen baitu. Intelektual euskaldun batek bere buruari egin izan dizkion galderak ez ditu buruan erabili sekula intelektual espainolak edo frantsesak. Horientzat ebidentzi mailan dago kultura espainola zeru frantsesez unibertsalak direla. 

Nola ulertu behar da, orduan, kultura unibertsalaren eta partikularren arteko erlazioa? "Ez uste izan, ordea, kultura berezi bat kultura orokorraren zati bat denik. Gai honetaz, sujetu-objetu dialektika famatua sartzen da, nonbait, nolanahiko kultura bi aldeetatik ikus daiteke eta. 
Kultura unibertsalak kanpotik ikusi behar du, nahi eta nahiez, herri jakin baten errealitatea: objetu bezala, alegia. 

Haatik, herri horren kultura bereziak barnetik bezala ikusten du errealitate hori berori, hori ezagutzea bere burua ezagutzea duenez gero. 

(...). 

Beraz, kultura unibertsala eta herri baten kultura bereziaren arteko diferentzia ez datza kantitatean; zerbait esentziala da. 

Kultura unibertsalak ez du inoiz kultura berezi bat ordainkatuko. Historiaren Erroma ez da sekula erromatarrek bizi izan zuten Erroma bera izango. Antropologoek deskribatzen duten kultura papua ez da sekula papua herriak bizi egiten duen kultura bera izango, indijenarentzat kultura hori biziaren muina bait da. 

Espainiako intelektual gehienek ez dute honelako berezitasunen beharrik sentitzen —hau da, hain zuzen ere, Ortega y Gasset jaunari gertatzen zitzaiona—; horientzat bi gauzak —kultura unibertsala eta kultura espainola, alegia— bat bera dira eta. Horiek, espainolek, ez dute problemarik izaten, kultura unibertsala espainolez ikasten dutenez gero. Baina euskaldun jator batek euskal kultura, euskal literatura, euskal pentsaera espainolez ikasi behar izatea, contradictio in terminis iduritzen zaigu. Honelako gertaera, trajeria kultural bat dela esan daiteke, nahiz eta euskaldun asko hortaz konturatu ez"15. 

Kontseilari zelarik ere, ideia berak birformulatuz darrai. Kultura unibertsal horrek ez du zentzu praktikorik baldin norbere kulturaren bahetik igarotzen ez bada. "La cultura universal sólo adquiere sentido para los hombres concretos a través de las culturas particulares y éstas no pueden ser, o por lo menos no deben ser, falsificadas y deformadas"16. 

Lan berean Unibertsitatearen eginkizunaz ari dela egoki integratzen du euskal kultura kultura orokorrean: "(...) la cultura vasca, no como cosa separada, ni como hecho diferencial, sino como una interpretación y una expresión más de la propia cultura universal, vista y vivida desde el ángulo concreto de un pueblo determinado"17. 

Ohizko bideetatik kanpo planteatzen du unibertsal/ partikular auzia Karlos Santamariak. Unibertsala izateko ez zaio norberarenari uko egin behar, alderantziz baizik. Bide integratzailea proposatzen du Karlos Santamariak eta ez bide ukatzailea. "No olvidemos que en esto de la universalidad de la cultura, aunque haya muchos modos y grados, hay una sola esencia. Se puede ser universal sin haber salido de una aldea y sin saber leer ni escribir; lo verdaderamente universal es la sabiduría de la vida. Pero no se puede ser universal si no se es auténtico, es decir, si no se es fiel al propio ser. La verdadera universalidad no puede consistir en dejar de ser uno mismo, para convertirse en otro distinto, en su espantajo cosmopolita cualquiera"18. 

Benetako kultura 
Kultura errotuaren eta sozialaren defentsa zeinek eta Karlos Santamariak egiten du: kaletarra bera, prestigiozko intelektuala, internazionalki ezaguna, irakaslea, idazlea, pentsalaria. Ez da J.M. Barandiaran-en biografia. 

Karlos Santamariaren ustez soziala  behar du kulturak, ongi errotua; edozein kulturaren elementu bateratzailea gizakumea da. 

Kultura gertakari soziala da, baina honen elementu bakar bat gehiegi garatzen denean, sasi-kultura bilakatzen da. Honela batzuentzat kultura intelektuala da, unibertsitarioa, teknikoa, zientifikoa. 
Oso testu interesanteak ditu interpretazio hauen aurka: "Empezaré por afirmar algo que me parece obvio, y es que la cultura universitaria no es toda la cultura, sino sólo una parte o un modo de la cultura. Más aún: la cultura universitaria ni siquiera representa lo esencial o lo más importante y sustancial de la cultura. (...). 

El mundo de la cultura desborda por completo el mundo intelectual y el mundo universitario. 
El verdadero hombre culto no es siempre el intelectual, sino también, de muchas maneras, el hombre sencillo, el hombre de la calle, el hombre del campo, al que muchos consideran como un hombre inculto, y que sin embargo, se alimenta de viejas sabidurías transmitidas a través de experiencias humanas a lo largo de miles de años"19. 

Graciano Anduaga, Gezaltzako aitonaren kasua aipatzen du beste artikulu batean. Herriko-jakintsua deitzen dio. Aita Villasante eta biak joan ziren Arantzazuko aitona hura bisitatzera, eta miretsita gelditu ziren, Karlos Santamariak dionez: "Aquel hombre tenía muchas cosas dentro. 

¿De dónde había sacado toda aquella sabiduría? De la vida, que no de los libros, y de esa herencia ignorada de siglos y de generaciones que es la cultura de un pueblo viejo"20. 

Unamunoren iritzien aurka sarri jokatu du Karlos Santamariak. Euskal kultura osoak Unamuno izan du erreferente gaiztotzat. Karlos Santamaria Miguel Unamunoren filosofiarekin bat dator, baina inola ere ez honek euskarerekiko zuen jarrerarekin. Bere filosofiaren aurka doala iruditzen zaio, gainera. Izan ere, erroak, sustraiak, lurra behar du kulturak; ezin dugu kultura eta instrukzioa nahasi, ezin dezakegu kultura eta progreso materiala edo teknika berdindu. Horregatik: "Querer echar por la borda las viejas culturas, las viejas sabidurías, las viejas lenguas y sustituirlas por el idioma cifrado de la técnica, o por un esperanto cualquiera, es la mayor de las atrocidades. (...). 
La postura de don Miguel de Unamuno recomendando al pueblo vasco que se deshiciera definitivamente de su lengua secular, como de un viejo trasto inútil, sin parar en el contenido de sabiduría que esa misma lengua  encierra, es algo que se contradice sin remisión con la propia filosofía unamuniana. Digamos al contrario a los jóvenes: 'Procura ser tú mismo, profundiza las raíces de tu propio existir y agárrate a ellas para ser auténtico'"21. 

Modu batera eta bestera ideia berak dira, batzuk 1960an formulatuak eta beste batzuk hogei urte beranduago.