Bakea eta gerra. Etikaren eta teknikaren artean

Pazifismoa eta pazifismoak

Berrogei urtetan gerra eta bakeaz eta pazifismoaz eta bortxaezaz hainbeste idatzi eta eztabaidatu ondoren, bere azken artikulua 1986an eman zuen Herria-2000-Eliza-n, titulu oso adierazgarri batez, goian gogoratu dugunez: "El futuro del pacifismo".  Bertan eztabaidatu egiten ditu nolabait pazifismo-mota batzuen jokabideak, bereziki pazifismo aingerutiarra eta manikeista eta testigutza hutsean geratzen pazifismoa... Badirudi gaur eguneko pazifismo errealista, oinak lurrean ipintzen dituena, une horretan 'pazifismo antinuklearra' dela, hau da, bonba atomikoa desterratzea, edo desarmea lortzea, duena helburutzat. 

Karlos Santamariak pazifismoaren mugimendu sozialaren barruan kokatzen du orohar bere burua. Hala ere aski kritikoa da pazifismoaren zenbait formari buruz. Honako mota hauek aipatzen eta gaitzesten ditu: a) beldurretikoa, b) sentimentuzkoa, eta c) magikoa, d) utopikoa eta idealista, e) manikeoa, f) testimoniala edo espektakularra. Horiek aipatuko ditugu aurrenik. 

Baztertzeko Pazifismoak 
Karlos Santamaria oso zorrotza agertzen zaigu pazifismoaren mugimenduaren baldintzak eta desbiderapenak aztertzean. Gerra nuklearrari buruzko bere liburuan bereizkuntza nagusi bat egiten du 'Pazifismo fisikoaren' eta 'Pazifismo etikoen' artean91. Aurrena "puramente humanitarista" ere deitzen du, eta beherago 'sentimentala' izendatuko dugunarekin —berak erabili ohi duen hitza hori ere— berdin daiteke; gerrak ekarri ohi duen giza bizitzen eta ondasun fisikoen hondamenaren aurkako jarrera soilean oinarritzen da pazifismo fisikoa. Pazifismo etikoak, ordea, giza bizitza ez du zera biologiko soiltzat hartzen, balio etikoen barruan baizik: bizitza gizatiarra, askatasunean mamitua. Karlos Santamariaren bestelako idazkiei jarraituz ondoren azalduko ditugun pazifismo-moduak, aipaturiko bi horien artean daude. 

Beldur-pazifismoa 
Edonork dio beldurra heriotzari. Besterik da, ordea, beldur hori pazifismoaren ideologiaz estaltzea, horri bestelako edukinik eman gabe. Giza masaren jarrera iruditzen zaio beldur hutsetik datorren bakezaletasuna. Berarentzat onartezina da horrelako pazifismoa. Heriotzaren aurren dugun beldurra ezin daiteke gure jokabidearen printzipio bihur92. 

Alderantziz, beldur horri heroismoaren handitasuna eta printzipioa kontrajarri behar zaio. 

Pazifismo sentimentala 
Horrela deitzen du inoren odol-ixurtzearen, sufrimenduaren edo heriotza biolentoaren aurrean edonork duen minberatasunean bakarrik oinarritzen dena. Ez ditu noski mespretxatzen minberatasun eta sentiberatasun horiek, gerrak sortzen dituen sarraskien eta hondamenen aurrean; baina ez zaio iruditzen benetako pazifismoak horretan oinarritu behar duenik. Areago, gaitzestekoa iruditzen zaio sentimendu hutsezko bakezaletasun hori, beldurrari dariona bezalaxe93. 

Pazifismo magikoa 
Gerraren esperientzia historikoa luzeegia da Karlos Santamariarentzat, orain nolabaiteko formula politiko-diplomatikoren baten bidez bakearen garaia etorriko dela uste izateko; edota halako lider karismatikoren baten eraginez eta halako gertakariren baten ondorioz, bake iraunkorra zabalduko dela uste izateko. 

Horrelako ametsetan ibilitzea 'pazifismo magikoa" deitzen du, formula errazaren automatismoan oinarritzen dena94. 'Egonean' uzten gaituen pazifismoa iruditzen zaio hori, nonbaitetik bakea etorriko delakoan; beraren ustez, berriz, bakea prestatu eta landu egin behar da etengabe. 

Areago, beraren ustez, pazifistak gatazken zergatiak aurrez ikusi behar ditu eta horiei aurrea hartu. Pazientzia handiko lana da pazifistarena: "La tâche de l'homme pacifique est donc un travail à longue échéance...", dio berak. ("Action pour la Paix et réalisme politique", Mission et charite, 1962.07) 
Bakea pazientziaz bilatzea da, horren alde etengabe lana egitea, benetako pazifistaren jarrera. Beste biderik ez dago bakea ekartzeko, Santamariaren ustez. 

Pazifismo idealista eta utopikoa 
Gerra guztiak eta horien egile guztiak —ejerzitoak— desagertarazteko ametsezko helburuari  begirako pazifismoa deitzen du utopikoa eta idealista. Berak pazifismo errealista proposatzen du, urrats konkretuak eginez eta lorpen praktikotan aurreratuz joango dena: horien arten nagusitzat jo daiteke desarme nuklearra berak idazten duen unean95. 

Karlos Santamariak behin eta berriro kritikatzen du pazifismo utopikoa eta idealista, urrats praktikoak egitea baino bake unibertsal eta behinbetirakoaren eszenario urrutikoan amets egitea nahi duena. 

Pazifismo manikeoa 
Pazifismoa manikeoa da, bortxa, biolentzia eta gerra norbearen kanpoko zerbait baitliran hartzen dituena: Azken batez, garbien —pazifisten— eta kutsatuen —belizisten— artean mundua banazen duena. 

Karlos Santmariaren ustez, horrelako banaketarik ez dago egiterik; pazifista ere nolabait inplikatu dago biolentzian; hori aitortzetik hasi behar du bere lana bakezaleak; hain zuzen ere, norberarengandik abiatuz96. 

Pazifismo testimoniala edo espektakularra 
Pazifismo testimoniala da berarentzat keinutan, aldarrikapenetan edota protestatan geratzen dena: "Pacifismo que se reduce a gestos y a proclamaciones...". (761, 2) 

Beraren ustez, horrelakoetan agortzea pazifismoaren mugimendu soziala, "gaurko gizartearen gain dagoen zama historiko erraldoia ezkutatzen ibiltzea" da97. 

Pazifismoa eta politika 
Bakezaletasun testimoniala beharrezkotzat jotzen du Karlos Santamarik, baina ez du uste nahikoa denik mundua aldatzeko. Horregatik pazifismoa politikarekin lotu behar dela, dio berak, pazifistek politika egin behar dutela, alegia. "En definitiva el pacifismo sigue funcionando como una fuerza extra-política. Incluso, para muchos pacifistas, el contacto del movimiento pacifista con la política debe ser evitado a toda costa, con lo cual dicho movimiento seguirá manteniendo sus 'manos limpias', que es lo que más parece interesarles a los que piensan de esta manera. Pero también el pacifismo debe ensuciarse las manos y esa especie de angelismo que caracteriza a algunas corrientes pacifistas debería ser superado". 

Pazifismoak politika konkretuan bere eragina behar du. Politikaren legerik nagusiena, eta pazifismoak ere behar duena, eraginkortasuna da98. Nola? Zenbait hipotesi jartzen du Karlos Santamariak eta horiei buruz bere iritzia ematen. 

Pazifismoaren eta ekintza politikoaren arteko harremana oraindik argitu gabe dagoela uste du berak, 1986an argitaratu zuen artikuluan: "Ahora bien, el tema de la relación entre el pacifismo y la política no ha sido hasta ahora resuelto ni siquiera afrontado con una cierta racionalidad. ¿Cómo debe actuar el pacifismo sobre la política y cuál es la parte que ésta ha de tener en las acciones pacifistas?" ("El futuro del pacifismo", Erria-2000-Eliza-80, 1986.1) 

Orduan zer? Politikan eragin nahi bada, parlamentuko bidea gelditzen da; baina nola egiten da hori, mugimendu pazifista  alderdi politiko bihurtzen ez bada? Karlos Santamaria pazifismoaren mugimendua alderdi politiko bihurtzearen kontrakoa da, hain zuzen. 

Bera, ordea, nolabait ausartu egiten da pazifistarentzat helburu politikoak ipintzen: "Evidentemente el movimiento pacifista no puede convertirse en un partido político como algunos desearían. Dentro de un Estado, un paritido político debe presentar un programa que abarque todos los problemas de gobierno del mismo en sus líneas generales. No es este el caso del movimiento pacifista que únicamente se refiere a un tipo de problemas determinados: la paz, la sustitución de la guerra por otros medios de relación internacional no bélicos, la prohibición de las armas nucleares y posnucleares, el desarme en todas sus formas y niveles, la reducción y supresión progresiva de los ejércitos, etc...". ("El futuro del pacifismo", Erria-2000-Eliza-80, 1986.1) 

Hori aski ez bada, eta benetan efikazia izango badu, 'presio-indar' edo 'botere faktiko' bihurtu behar ote du mugimendu pazifistak? Galdera hori egitearekin batera, guztiz kontrakoa agertzen da bera,  horrek  ezkutuan eta azpijanean ibiltzea esan nahi baldin badu99. 

Baina arrisku hori gaindituz gero, hor nonbaitetik joan beharko lukeela uste du: "Para que este puediera funcionar como una "fuerza de presión' haría falta que esta influencia se hiciera pública y visiblemente. Sería necesario que el pacifismo se constituyera en una especie de meta-partido que declarase paladinamente su propósito de controlar a los gobiernos y a los partidos, obligándoles a actuar en favor de la paz y el desarme. La manera de proceder de esta organización dependería de la situación de cada momento, pero sería netamente y declaradamente política". ("El futuro del pacifismo", Erria-2000-Eliza-80, 1986.1, 35) 

'Meta-partiduaren' jokabidearen adibidetzat honako hau ipintzen du: Bakerako neurri konkreturik bere programan proposatzen ez duen alderdiari botorik ez ematea, esate baterako. Beraren ustrez, mugimendu pazifistak gidari politikoak 'kontrolatu' egin behar ditu, E.P. Thompson-en iradokizunaei jarraituz: "El movimiento pacifista debe pues controlar a los dirigentes que tienen en su mano hacer un política militarista o una política pacifista y anti-nuclearista". 

Baina nola egiten da kontrol hori? Kaletik ala parlamentutik (demokrazia parlamentarioetan)?  Beraren ustez, kaleak eduki dezake indarra, baina erlatibizatu egiten du hori; horretarako indar oso handia eduki beharko luke mugimendu pazifistak. 

Baina parlamentuan nola, alderdi politikoa izan gabe? Zalantza horretan geratzen da Karlos Santamaria... Eta honela amaitzen du bere artikulua: "Si deseamos realmente que el pacifismo llegue a controlar a los hombres que manejan las armas como quiere Thompson hará falta que apliquemos procedimientos cuya eficacia en este sentido sea verosímil. Debo confesar que no conozco esos procedimientos aunque de algún modo los intuyo. Pero pienso que sería bueno que los pacifistas dialogásemos larga y serenamente acerca de ellos para hacer que nuestro movimiento no sólo sea generoso, justo y humano sino también esta otra pequeña cosa que a veces olvidamos: que sea eficaz". ("El futuro del pacifismo", Erria-2000-Eliza-80, 1986.1, 36) 

Pazifismoa eta desarme nuklearra 
Disuasio-estrategiaren aurkakoa da desarmearena, aldebakarreko desarmearena behintzat. Karlos Santamariak disuasioaren baliagarritasuna —eta bi blokeen banaketaren testuinguruan horren etikotasuna— kritikoki defenditu du; nahiz eta bere zalantzak agertu azken aldera bereziki100. Adierazgarria  da —eta harrigarria ere bai— nola amaitzen duen La amenaza de guerra nuclear bere liburua, "tolerancia de los males" printzipioan oinarriturik —hau da, gaitzerditzat hartuz disuasioa, orduko egoera hartan—: "Desde este punto de vista nos aventuramos a formular la siguiente conclusión: En el momento presente, dada la situación en que se encuentra la política mundial, el mal menor de la disuasión  deberá ser tolerado para evitar el mal mayor de la explosión a corto plazo"  .(257. or.) 

Hala ere, "el principio del desarme unilateral está en la esencia misma de la doctrina de la no-violencia", dio bere liburuan (241. or.). Zergatik agertzen da, orduan, bera behin baino gehiagotan desarme unilateralaren aurka, bi blokeen arteko armamentu nuklearrei dagokienez, eta nolabait disuasio-estrategiaren alde? 

Goian aipatu dugu nola Karlos Santamariak gaurko pazifismo mugimenduaren helburu konkretutzat eta eskuragarritzat —erralistatzat— desarme nuklearra ipintzen duen101. 

Desarmeak, berriz, ez du, beraren iritziz, 'unilaterala' izan behar, oraingo mundua bi bloke militar handitan banatuta dagoen bitartean. Hainbat pazifistek hori eskatu izan dute, batzutan Ebanjelioko zorionbideen izenean, eta 'beste masaila ipintzearen' izenean. E. Schillebeeckx teologoa horietakotzat jotzen du gure autoreak. Horrelako jarreraren kontra agertzen da bera, "xalokeria paradisiakoa" iruditzen baitzaio hori. Beraren ustez, horrelako desarmeak ez luke gerra nuklearraren arriskua uxatuko102. 

Berak bi blokeen 'aldebietako desarmea' eskatzen du; hori bideragarria ikusten du, superpotentzien karrokeriak apaltzean. Hori litzateke gaurko pazifismoaren helburua103. 

Dena dela, bere liburuan ahalgarritzat jotzen du aldebakarreko desnuklearizazio graduala ere, baldintza batzuren barruan; horrela Schillebeeckx eta besteen jarreretara hurbiltzen da104. 

Pazifismoaren etorkizuna 
Behin baino gehiagotan aipatu dugu beraren azken artikuluaren titulua: "El futuro del pacifismo". Karlos Santamariak benetan sinesten du pazifismoaren mugimendu ideologiko eta sozialaren indar historikoan. Belizismoaren eta militarismoaren kontrako borroka irabaziko delakoan dago. 
Pazifismoaren eraginkortasuna, ordea, ez dago belizismoaren eta militarismoaren aurkako kanpaina global eta ideal —ideologiko— soilean. Benetako eraginkortasun historiko eta politikoa bilatu behar ditu; eta horretarako urrats kokretuak egin behar ditu, errealismoz une historiko bakoitzean helburu eskuragarriak ipiniz. 

Berak pazifismo-forma hainbati egiten dion kritikaren oinarrian dago, hain zuzen ere, funtsean mugimendu horretan duen uste eta esperantza sendoa, ondo oinarritzen —askatasunaren eta justiziaren balio etikoetan oinarritzen— eta errealismoz gidatzen baldin bada, pazifismo absolutu eta utopikoetan erori gabe105. 

Beraren liburutik hartutako testu honekin bukatuko dugu kapitulu hau: "El actual pacifismo tiene, a nuestro juicio, un valor muy superior al que ordinariamente se le concede en los medios políticos. Con el tiempo llegará probablemente a convertirse en un gran movimiento de opinión universalmente extendido, que los gobiernos, tanto del Oeste como del Este, no tendrán más remedio que escuchar"106.