Bakea eta gerra. Etikaren eta teknikaren artean

Gerraren oinarrian biolentzia

Goian ekarri dugu berak biolentziari buruz emadako definizioa. Biolentzia ez da nahasi behar, beraren ustez, indarrarekin: "La fuerza por sí misma, no es violencia; una fuerza justamente aplicada, no es necesariamente violenta. Cuándo, pues, hay violencia?. Cuando se ejerce sobre un hombre o sobre una colectividad para arrancarles aquello que ni la palabra, ni el diálogo, ni la razón, ni el derecho, ni la moral permitirían obtener de ellos". ("Marxistas y Cristianos ante la violencia", Parroquia San Jose Obrero hernani, 1968.04.25, 3) Pertsuasioaren aurkakoa da, beraz, biolentzia, gure autorearen ustez; bortxa —indarra— ezezik, "bortxakeria" dela esan genezake. 

Gizakiaren ezaugarritzat dauka berak biolentzia; animalien artean ez omen dago eta, benetako biolentziarik, horrek zera eskatzen duelako aurretik: jokabide-arau etikoak egotea ezarrita62. Jakina badagoela izadian ordena naturalik; baina hori ez da arau etikoena. Biolentziak, beraz, Karlos Santamariarentzat, edukin etikoa du funts-funtsean. 

Biolentzia politikora mugatuz horrek ere mila forma hartzen ditu: "La violencia se llama hoy guerra, opresión, gerra revolucionaria, terrorismo, crimen político, represión, guerrilla, imperialismo del dinero, intimidación policíaca, tortuta, dictadura, explotación, segregación social". ("Marxistas y Cristianos ante la violencia", Parroquia San Jose Obrero hernani, 1968.04.25, 4) Guzti hori bezain zabal ikusten du berak biolentzia politikoa, eta horrela ikusi behar dela dio. 

Biolentzia politikoaren aipaturiko forma guztiak hirutara biltzen ditu Karlos Santamariak: "En el terreno político la violencia se manifiesta fundamentalmente en tres campos. La guerra —violencia armada de naciones contra naciones—. La opresión —violencia más o menos larvada del fuerte contre el débil, del dominante contra el dominado—. Y la revolución —violencia del oprimido contra el opresor, que le lleva a veces a convertirse en un nuevo opresor". ("La violencia", El Diario Vasco, 1968.03.31) Garrantzizkoa gertatuko zaio banaketa hori; eta bakoitzari buruz bere iritzi ezberdindua ematen saiatuko da. 

Biolentzia egiturazkoa eta instituzionala 
Karlos Santamariaren iritziz, bortxakeria egiturazkoa eta instituzionala, agian nabarmentzen ez dena, dago sarritan fusilen eta bonben erabileran nabarmentzen den biolentziaren atzean. "Gure gizartean biolentziarik handiena eta astunena, herriari goitik behera egiten ziona izan ohi da gehienetan. Alegia, zuzengabeko legeak, estruktura okerrak eta ahal-gehiegikeriak eragiten diotena .(...). Kaleetako biolentzia ez da txarrena, baizik politika ta sozial egiturak jende apal ta pobreari, edo menpeko arrrazari, egiten dietena"63. 

Herrien arteko eta gizarteko zuzengabekeriak estaltzen dituen itxurazko ordena —desordena!— da aurreneko biolentzia, beraren iritziz, eta ez horren aurka borrokatzeko fusila hartu duenarena, nahiz eta batzuk azken hau besterik ez ikusi64. Horren argitan aztertzen ditu Algeriako gerra, Kubako iraultza; Kongoko biolentzia, independentziaren ondoren beltzek ezarri zutena, baina independentziaren aurretik zuriek ezarritakoan sustraia zuena. Berak dioenez, ordenaren izenean ezarritako zuzengabekeriazko egoera onartzea, zuzengabekeria eta biolentzia handiagoak izan daitezke batzutan. 

Algeriarren terrorismoaren azpian, Kubako iraultza biolentoaren azpian, Kongoko beltzen hilketen azpian edo atzean 'biolentzia estrukturala' ikusi behar dela, dio berak. "Porque hay un tipo de violencia que no viene de unas personas determinadas, de la cual no se puede culpar a una persona determinada, sino que viene de las estructuras mismas de la sociedad".("Marxistas y Cristianos ante la violencia", Parroquia San Jose Obrero hernani, 1968.04.25, 5) Iparramerikako beltzen biolentziaren atzean segregazio estrukturalaren biolentzia dago...  Egiturazko biolentzia da gaurko munduko merkatuaren egoera: "Hay una gran injusticia en ese mercado, porque ese mercado está conducido de manera que sirve a los intereses de los pueblos ricos; y claro está, esto es un estado de violencia". ("Marxistas y Cristianos ante la violencia", Parroquia San Jose Obrero hernani, 1968.04.25, 5) 
Hegoamerikako gerrilei buruz ari delarik, eta Che Guevararena aipatuz, zera dio: "La insurrección armada es el método normal de aquellas gentes desde hace muchos años, desde siempre en realidad. En aquellas tierras la violencia es promovida en la mayor parte de los casos desde arriba, por caciques y generales ambiciosos, y mantenida por dictadores, más o menos bandolerescos, a costa de mares de sangre. En otros casos —los menos— son los desesperados, los proscritos, los desposeídos y hambrientos quienes promueven desde abajo la insurreción popular  y terminan casi siempre en el monte, acorralados como fieras". (108) 

Rodesiako borrokari buruz ari zen 1968ko artikuluetako batean; bertan terrorismoaren gaia aipatzen ari zen, hango gobernuak "terrorista beltzak " exekutatu zituela eta: "La palabra 'terrorismo' es particularmete apta para impresioar a la gente y justificar toda clase de medidas represivas". ("Terrorismo blanco", El Diario Vasco, 1968.03.10) Eta beherago erantsi zuen: "Lo cierto es que en Rhodesia se asiste actualmente a un terrorismo 'de arriba abajo', forma de intimidación más condenable que la del terrorismo de 'abajo arriba' que se pretende perseguir". ("Terrorismo blanco", El Diario Vasco, 1968.03.10) 

Biolentzia iraultzailea 
Bortxakeria instituzional eta egiturazkoaren aurka, biolentzia iraultzailea dago. 

Beraren ustez ez dago iraultza eta biolentzia nahasterik, nahiz eta gehien-gehienetan biak batera joan: izan ere, berez, iraultza gizartearen aldaketa bizkor eta sakona besterik ez da, beraren ustez: "La revolución es un cambio profundo y rápido de una sociedad". (800, 45)  Baina nekez gertatuko da biolentziarik gabe, gizakiak bere baitan daramalako biolentziarako joera, eta klase gainartzaileek ez dutelako utziko beren nagusitasuna biolentziarik gabe. 

Iraultzak forma eta edukin ezberdinak har baldin baditzake ere, historikoki iraultza modernoari begira, iraultza marxistan ikusten du berak kontzeptua beronen adiera propioan. Marxismoaren arabera, hauxe litzateke iraultza: "La revolución supone un cambio profundo, y decide un cambio profundo, quiere decir un cambio en la estructuras sociales, en las estructuras mismas que relacionan a los hombres en el orden económico, y después también en las superestructuras que son una consecuencia de esas estructuras, pero este cambio sólo es revolucionario cuando se produce de una manera rápida y hasta cierto punto con ruptura y con destrucción de un orden legal existente". 

Marxistek, hala ere, horrelako iraultza asmatu badute, eta hori beharrezkotzat jotzen badute ere, ez dute biolentzia biolentziagatik defenditzen65. Marxistentzat biolentzia baliabidea da, gizarte zuzenagoa, klaserik gabekoa lortzeko. Ez dute gerra gerragatik aldarrikatzen; gerra kentzeko aldarrikatzen dutela gerra, dio gure autoreak; berari paradoxikoa iruditzen zaio hori, baina horrela omen diote66. 

Marxismoaren ustez, erreboluzioa beharrezkoa da, eta hori egiteko beharrezkoa da biolentzia, klase gainartzaileek ez dutelako utziko bestela beren boterea. Karlos Santamariaren iritziz, nolabaiteko fedea dago tesi horretan: fede itsua borroka armatuaren eraginkortasunean. 

Bere aldetik, ez du uste iraultzazko biolentziaren eraginkortasuna batere argi dagoenik, batetik horren aurrean boteredunek badakitelako beren armak egokitzen, eta, bestetik, biolentzia aukeratzean, justiziaren alde ari denak bere arrazoinaren partea galtzen omen duelako: "...si yo discuto y tengo razón, en el momento que apelo a la fuerza, he perdido una parte de mi razón y mi adversario se frota las manos porque me ha llevado a un terreno en el que ya no le importa que yo tenga razón". 
("Marxistas y Cristianos ante la violencia", Parroquia San Jose Obrero hernani, 1968.04.25, 10) 
Batzuk biolentzia iraultzailearen bidez askatasuna lortu nahi dute; gure autorearentzat paradoxa handia dago hor. Bakezaleak askatasuna lortu nahi du, baina biolentziarik gabe, biolentziaz biolentzia gehiago besterik ez delako ekartzen, beraren ustez. 

Bestalde, kontutan eduki behar dira, Santamariaren ustez, biolentzia iraultzaile armatuak gizadiari dakarzkion oinaze, sufrikario eta nekepenak, horren eraginkortasuna eta etika juzgatzean. 

Bi aldetako biolentzien artean  
Biolentzia egiturazko-instituzionalaren eta biolentzia iraultzailearen artean aukera egin behar ote da? Karlos Santamariaren iritziz, bakezalearen aukera ez dago biolentziaren —bortxakeriaren— eta 'bortxaezaren' artean —hori oso erraza litateke—, sarritan biolentzia egiturazko-instituzionalaren eta biolentzia iraultzailaren artean baizik. 

Bien artean —edo bien barruan— gertatzen da sarritan bakezalea. Beraren iritziz,  biolentzia ez da gehienetan guregandik kanpo dagoen zerbait; gure inguruan eta geure barruan dago biolentzia, eta ez dago aukeratzerik biolentziaren eta ordenaren artean. Hortxe dago zailtasuna, hain zuzen ere67. 
Zer egin inguratzen gaituen, denok hartuta gauzkan biolentziaren aurka? Alde batera biolentzia eta bestera bakea jartzerik balego, inor gutxik edukiko luke zalantzarik aukera egitean; bakearen aukera egingo luke, alegia. Baina maiz bi edo gehiago biolentzi moten artean aukeratu beharrean aurkitzen gara, beraren ustez68. 

Egoera horretan ez dago aingerukerian erortzerik, beraren ustez, eta norberaren bakezaletasun teorikoan babesterik. Era askotako biolentzien konplexutasuna ezagutuz eta gu geu horren barruan gaudela aitortuz, egin ahal izango dugu onik mundu gizatiarragoa bideratzen. Pazifista ere biolentzia bataren ala bestearen artean aukera egin beharrean gertatuko da, hor barrutik bere aukera bakezalea ipintzeko. Izan ere, "muchas veces el querer rechazar un género de violencia equivale a aceptar la complicidad o la participación por el otro género de violencia". Bakezalea, armarik ez hartzea printzipioz erabakita daukalarik, herriaren inbaditzailearen jokoan eror daiteke, armarik ez hartzean. Zapaltzailearen aurrean, bakea soilik aldarrikatzen duena, zapaltzailearen errukide bihur daiteke. Horregatik, beraren ustez, bakezaletasun absolutua eta manikeoa ez da onartzekoa. 

Kontradikzio horretan bizi behar ote du bakezaleak? Karlos Santamariak kristau- bakezaletasun ez-absolutuan eta 'bortxaeza aktiboan' aurkituko du irtenbidea, teorian  behintzat. —Beherago azalduko ditugu beraren iritzia eta jarrera bi puntu horiei buruz—. 

Kristautasuna eta biolentzia iraultzailea 
Gerraren biolentziaz geroago ihardungo dugu; biolentzia iraultzaileari buruzko bere iritzia agertzeko bi maila bereizten ditu Santamariak: a) Kristau-moral soilaren ikuspegia; b) iraultzaren teologia modernoa. 

Nazioen arteko gerrari eskatzen zaizkion baldintzak eskatzen dizkio Karlos Santamariak biolentzia iraultzaileari ere: a) Helburu zuzena; b) baliabide bakezkoak agortuta egotea; c) egingo diren kalteak, lortuko diren onurak baino txikiagoak izatea; d) indarraren erabilera ahal den gehienik mugatzea; e) eta baliabide inhumanoak baztertzea. 

Horiek betez gero, iraultza bortxazkoa zilegia izan daiteke, kristau-moralaren ikuspegitik.  Hala ere, Karlos Santamariaren iritziz, Eliza ia beti iraultzailearen kontra egon da, matxinada armatua Elizaren interesekin bat etorri ez denean. "Desgraciadamente la Iglesia no ha tomado, no ha llevado a la práctica el principio revolucionario, y estos principios de los moralistas creo que no ha sido usados nunca o casi nunca". ("Marxistas y Cristianos ante la violencia", Parroquia San Jose Obrero hernani, 1968.04.25, 54) 

Horri kontrajarriz edo, Karlos Santamariak fedearen eta teologiaren aldetik iraultzak dituen arrazoinak nabarmentzen ditu, Y. Congar teologoaren eta bereziki Camilo Torres-en hitzak eta jokabideak azalduz. Eta ondorioz hau dio azken honi buruz: "Nadie puede negar la gran generosidad e incluso la profunda lógica de la figura de Camilo Torres. Frente al egoísmo, la pereza, la cobardía de tantas gentes, de tantas gentes que cierran los ojos a la injusticia para no enterarse de que el hambriento está a la puerta y el sediento y el que está perseguido, para no enterarse de esa injusticia cierran los ojos, se envuelven en su propia cobardía". ("Marxistas y Cristianos ante la violencia", Parroquia San Jose Obrero hernani, 1968.04.25,    14) 

Che Guevara-ren ereduari buruz ari dela, eta horren borrokaren handitasuna, baina aldi bereko eraginik eza, nabarmendu ondoren, zera dio: "Biolentzia, gogortasuna, beharrezkoa da, bai, gure mundua zuzentzeko. Baiñan zer nolako gogortasuna? Hori da ta hori izango da, gaur eta biar, problema izugarria. Batez ere ebanjelioko politika eta kristau-politika baterako"69. 

Berriro ere bakezalearen eta justizi zalearen arteko tirabira aurkitzen dugu. Eta biolentzia, 'datorrenetik datorrela', kondenatu egin behar delako haren kontra dago bera; horretan Elizaren beraren irkatsiekin bat datorrela uste du70. 

Biolentzia iraultzailea eta bortxaeza 
Camilo Torresen eta Che Guevararen irudien —eta ereduen?— aurrean, ordea, Luther King-ena hobesten du Karlos Santamariak. Honek Gandhi-ren bortxaezaren metodoa aukeratu zuen USAko beltzen eskubideen alde borrokatzeko. Berau ere kristua zen, artzain protestantea. —Bortxaezaz ere gero luzeago hitz egingo dugu, baina, hemen zerbait esan beharra dagoela dirudi—. 

Camilo Torresen heriotza tragikoa (1966) gogoratu ondoren, honela dio: "Pero he aquí, al cabo de poco más de dos años, otro cristiano también cae bajo las balas de sus enemigos, y es también un revolucionario, y es también un pastor de la Iglesia...". ("Marxistas y Cristianos ante la violencia", Parroquia San Jose Obrero hernani, 1968.04.25, 14) Eta beheraxeago dio: "Y nadie puede decir que su acción haya sido menos efectiva ni mucho menos que la de Camilo Torres. Esa acción ha tenido una resonancia histórica extraordinaria, y culminará probablemente con el triunfo, porque la fuerza moral que está realizando, no sólo en América sino fuera de América, es extraordinaria". ("Marxistas y Cristianos ante la violencia", Parroquia San Jose Obrero hernani, 1968.04.25,, 14) 

Bortxaeza ez da, ordea, armarik ez erabiltzea, besterik gabe; are eta gutxiago, eskuak tolestatuta gelditzea, zuzengabekeriaren aurrean. Biolentzia baino okerragoa da gure autorearentzat, biolentziari ezezkoa esan eta geldi eta lasai gelditzea71. 

Gandhi-ren eta Luther King-en bortxaeza, ordea, ez da geldi egotea, bizia eta aktiboa da: "La no-violencia-activa" idazten du. Beraren iritziz, "la no-violencia-activa, no es la aceptación del 'statu quo', ni es el inmovilismo, ni es la cobardía, ni es tampoco el reformismo lento, inoperante que hace esperar siglos y siglos". ("Marxistas y Cristianos ante la violencia", Parroquia San Jose Obrero Hernani, 1968.04.25, 14) 

Bortxaeza aktiboak indar morala ipintzen du iraultza armatuak ipintzen duen indar armatuaren kontra. Eta beraren ustez, benetako kristautasuna, Ebanjeliotik edaten dena, Gandhi-ren humanismotik askozaz hurbilago dago, humanismo marxistatik baino, biolentziaren erabilerari dagokionez. Dena dela, kontutan eduki behar da beste nonbait Gandhi jokabide sozial atzerakoia kritikatu duela gure autoreak, eta alde horretatik onartezintzat jotzen duela mendebalderako eta garai honetako Indiarako ere.