Bakea eta gerra. Etikaren eta teknikaren artean

Kontzeptuak, Maixuak eta ereduak

Bere pentsaera, ordea, hainbat autore itzaldun klasiko eta modernorenarekin lotzen du sarritan Karlos Santamariak,  aita santuenaz gain. Bestalde, bere gogoeta kontzeptuala orokorki eta bakezaletasunari buruzkoa bereziki hainbat lekukorengan pertsonalizatzen du berak, biziagoa izan dadin seguruenik; kontzeptualizazio eta guzti, erreferentzia konkretuak ditu atsegin; pertsonaia horien artean berak eredutzat aurkezten dizkigun pazifistek dute leku apartekoa noski. Horregatik, kontzeptuenaz gain beste bi zati ditu kapitulu honek: "Maixuak" eta "Ereduak". 

Kontzeptuak 
Hasteko, bakea eta gerra kontzeptuak ez dira batere unibokoak eta sinpleak, Karlos Santamariak maiz esango digunez. Behin eta berriro salatzen du berak kontzeptu horien eta ingurukoen nahasketa, sarritan nahita sortu eta zabaldua, propaganda ideologiko-politikoaren sareetan. 
Aipaturiko bere liburuan glosario bat ere eskaintzen du, bertan erabilitako termino eta kontzeptu teknikoenak azaltzen dituena. Baina gainerantzean, bere idazkietan zehar aurkitu behar ditugu han eta hemen ematen dituen definizioak. 

Biolentzia 
"Biolentzia zera da, alegia, gizon bati edo gizarte bati, zuzenbidearen, borondatearen, arrazoiaren, moralaren ta eskubidearen bitartez eskatu beharko litzaiokena, bortxaz, gogorkeriz, bildurraren eta gezurraren bitartez bertatik ateratzea"5. 

Hitzaldi garrantzizko batean aztertu zituen Karlos Santamariak biolentziari buruzko kontzeptua, jarrera eta teoria ezberdinak: "Marxistas y cristianos ante la violencia" (1968) zuen gaitzat.. Gatazkarekin lotzen zuen berak biolentzia. Biolentziaren barruan forma ezberdinak bereizi behar omen dira: biolentzia politikoa, biolentzia iraultzailea... Bestalde, biolentzia berezi beharra dago, beraren iritziz, indarra kontzeptutik, zera dioenean: "La fuerza, por sí misma, no es violencia; una fuerza justamente aplicada, no es necesariamente violenta. Cuándo, pues, hay violencia? Cuando se ejerce sobre un hombre o sobre una colectividad para arrancarles aquello que ni la palabra, ni el diálogo, ni la razón, ni el derecho, ni la moral permitirían obtener de ellos". 

Gerra (klasikoa) 
Biolentziarik biolentziena, Santamariaren iritziz, gerra da: "...la guerra (es la) manifestación suprema de la violencia armada en la que convergen otras muchas formas de violencia".("La violencia armada en el PaisVasco", Herria-2000-Eliza-28, 1980.11, 12) 

Beste nonbait zehatzago definitzen du gerra: "El fenómeno de la guerra es la violencia entre los Estados o entre las Naciones, y el fenómeno de la rebelión armada es la violencia entre las clases o grupos que dominan una sociedad"6. 

Gerra klasikoa eta gerra iraultzailea bereizten ditu sarritan Karlos Santamariak. Vietnam-en eta USAren artekoa, adibidez, ez zen benetako gerra, beronen adiera klasikoan, gerrila baizik, nahiz eta normalean denok "Vietnam-go gerra" deitu7. 

Gerra, beronen adiera hertsian, estatuen artekoa da berarentzat, ejerzito formalen artean egiten dena. Horren helburua, berriz, Herri batek bere ejerzitoaren indarrez bere borondatea ezartzea etsaiari. Claussewitz aipatuz honela dio meatxu nuklearrari buruzko bere liburuan: "El objetivo de ésta (gerrarena) seguirá siendo el mismo: imponer la voluntad política de un pueblo sobre la de otro, según la conocida definición de Claussewitz: 'la guerra es un acto de fuerza para imponer nuestra voluntad al adversario"8. 

Kontzeptu juridikoa da gaur egun gerra, nazioarteko zuzenbideak ondo zehaztua daukana, indarkeriazko ekintza errazionaldu eta arau batzuren barruan sartu nahian; jazotzen dena, beraren ustez, zera da: gerra asko eta asko ez direla zuzenbide horren araberakoak, eta nazioarteko zuzenbidearentzat ez direla ez hasi eta ez bukatu horiek9. Hala ere, egin, bai horixe egin direla gerra horiek! Beraz, bereiz beharra legoke gerraren 'erakunde juridikoa' eta gerraren errealitatea. Gerrari estatus juridikoa emanez, badirudi, dio Santamariak, gertakari normaltzat hartzen dela, eta nolabait berez munstro irrazionala dena errazionaldu eta eskuperatu nahi dela. Zoritxarrez estatuak etor daitezke bat, gerra guztiak legez kanpo uzteko ere; ez genuke gerraren kontzeptu juridikorik edukiko orduan, baina berdin jasan beharko genuke gerraren errealitatea, denok gerra deitzen ditugun horiek irauten duten bitartean. 

Iraultza 
Gorago aipaturiko hitzaldian argitzen du baita ere, iraultzaren kontzeptua. Honela dio: "La revolución supone un cambio profundo, y decide un cambio profundo, quiere decir un cambio en las estructuras sociales, en la estructuras mismas que relacionan a los hombres en el orden económico, y después también en las superestructuras que son una consecuencia de esas estructuras, pero este cambio sólo es revolucionario cuando se produce de una manera rápida y hasta cierto punto con ruptura y con destrucción de un orden legal existente". 

Beraren ustez, iraultza eta biolentzia ez dago derrigorrez lotzerik, biolentziarik gabeko iraultzarik ere badagoelako. Baina badago gerra iraultzailerik ere: hau da iraultzarako biolentzia erabiltzen duena. 

Gerra iraultzailea eta gerrila 
Gerra iraultzaile modernoa marxismoari lotzen dio Karlos Santamariak. Horren berezko helburua: klase-borroka eta iraultza soziala. "En la hora presente la guerra revolucionaria es un combinado de terrorismo, guerrilla, subversión, marxismo, acción psicológica e insurrección popular, que nada tiene que ver con la idea clásica de la guerra. (97)  Eta beste nonbait eransten du: "La idea clave de la guerra revolucionaria es la del pueblo en armas". ("La violencia armada en el PaisVasco", Herria-2000-Eliza-28, 1980.11,12) 

Gerra iraultzailearen eta gerrilaren kontzeptuak oso lotuta doaz, beraren ustez, edo nahiago baldin bada, gerrila da gerra iraultzailearen forma. Horrek terrorismoa baldin badarama ere bere baitan, gerra iraultzailearen terrorismoak ez du zerikusirik anarkismoaren terrorismo "huts" eta irrazionalarekin10. Beraren ustez, gerrilak egiten duen terrorismoak helburua du: "Su actividad terrorista o guerrillera tenderá principalmente a la movilización de las masas y a la formación del ejército popular". ("El terrorismo puro", El Diario Vasco, 1980.11.09.) 

Belizismoa 
Beste batzutan militarismoa erabiltzen du sinonimotzat11. Gure autorearen iritziz, belizismoa da gerraren baztertu ezina baieztatu ezezik, hori aurrerapen historikoaren eragiletzat hartzen duena: horrek zibilizazioaren aurrerapenerako onurak dituela defenditzen du. Onura horien artean daude, kultura handiek garaitzea txikien gain, jendeen heroismoa lantzea, gizaki bortitzenak aukeratzea makalen kaltetan, herriek materialismo degradatzailerako duten joerari kontra egitea. M. Sheler-en La idea de paz y el pacifismo liburua iruzkinduz, honela erantzuten dio belizismoari Karlos Santamariak: Eguneroko heroismo pazifikoa askozaz balio handiagokoa da gerra-ekintzakoa baino. Gerrarik ezak herriak makaldu egiten dituela dioenaren aurka, zera baieztatzen du: gaur egun herrien kemena adierazteko eta egikaritzeko aski eginkizun dagoela munduko hainbat arazo larri konpontzen. Kultura aberatsak sortzeko gerraren mesedegarritasuna aipatzen dutenen aurka, gerrek suntsitu dituzten kultur obra handiak eduki behar dira kontutan12. 

Bakea 
Gerraren aurkakoa da bakea, eta belizismoaren aurkakoa pazifismoa; baina ez bakea da gerrarik eza bakarrik, eta ez pazifismoa definitzen da belizismoaren aurrez aurre bakarrik. 

 Kapitulu berezia eskainiko diogu Karlos Santamariak bakeaz zer ulertzen duen azaltzeari. Baina egokia da hemen hasierako ideia laburra ematea. 

Bere protesta agertzen du bakea hitzaren erabilera partidistarengatik, taktikoki eta helburu egoistetarako erabiltzen baita sarritan bakearen ideia, berak dioenez. "La propaganda de la paz ¿no se ha convertido hoy en una poderosa arma de guerra?" Behin baino gehiagotan errepikatzen du ideia hori Karlos Santamariak. Dena dela, ez du uste bakearen mezua, hori monopolizatu nahi dutenen eskuetan utzi behar denik13. 

Artikulu luze bat  argitaratu zuen bakearen kontzeptuari buruz ingelesez eta frantsesez 1960an. Inglesezko titulua: "In Search of a Concept of Peace" (World Justice  aldizkaria). Bakearen kontzeptu teologikoa eta izpirituala alde batera utzirik —horiei buruzko gogoeta agertuko dugu beste kapitulu batetan—, bake 'tenporala' ulertzeko, San Agustinen definizio klasikoan —"Tranquilitas in ordine"— oinarrituz ere, autore berberaren "concordia" kontzeptuarekin osotzen du Santamariak14. Definizio klasikoaren hutsunea nabarmenduz, bakea ez da oreka estatikoa; errealitate dinamikotzat dauka berak: "The dynamic peace would, on the contrary, be conceived in terms of a specific unity of aims, on a spirit of justice and generosity". ("In Search of a Concept of Peace", World Justice, 1960) 
Kontzeptu funtsean etikoa da bakea berarentzat15. Erabat lotuta dago justiziarekin16; justiziarik gabe ezin du bakerik ulertu... Baina guzti hori beste kapitulu berezi batetan sakondu beharko dugu. 
 Azken batez, kontzeptu guztiz positiboa da bakea, eta ez gerrarik eza bakarrik. 
 
Pazifismoa 
Karlos Santamariaren pazifismoaz ere kapitulu berezian ihardungo dugu, baina hemen funtsezko ideiaren bat eskaintzea egokia da. 

Terminoarekin dudan dabilela ematen du, batzutan bere burua pazifistatzat jotzen du, baina bestetan ez dirudi hitz hori gehiegi gustatzen zaionik17. "Los pacifismos" izeneko artikulu batean (1983), ("Los pacifismos",El Diario Vasco, 1983.08.28), Pazifismo absolutua. eta pazifismo erlatiboa bereizten ditu. Aurrena edonolado gerrak eta arma-erabilerak kondenatzen ditu; bigarrenak onartzen du gerta daitezkeela arrazoinak gerra zurikatzen eta zilegiztatzen dutenak. Bere burua bigarren hauetakotzat jotzen du. 

Argia aldizkariak (1985) galdera hau egiten zion: "Zein da orduan zuk maite duzun pazifismoa?" Honela erantzun zuen: "Badira pakearen alde errealitatetik lan egin nahi dutenak, eta jarrera hori biablea da. Thompson bezalako jendearen bidea dut gogoko. Alor normalean pakearen alde egiten den lanak askoz gehiago lortu dezake pakezaletasun utopiko batek baino. Errezena da pazifistarena egitea, baina haundi-maundiek farre egiten dute. Baina Alemaniako berdeen pazifismoa, parlamentuan gobernuari misilak onartzeagatik istiluak sortuz eta... hori burutsuagoa da. Gauza zehatzei heltzen diete". ("Arriskuamerikarren defentsa planean dago", Argia, 1985.03.10;"Sobre el diálogo", ElDiario Vasco, 1957.03.17) 

Pazifismoaren taktikaz ere luze xamar ihardungo dugu beherago. 

Bortxaeza 
Bortxaeza kontzeptua Gandhirengandik jaso du Karlos Santamariak. Hark erabiltzen zuen hitza Ahimsâ  da. Honela definitzen du gure autoreak: "Inori minik edo kalterik ez egitea, ez hiltzea, ez menperatzea" da. ("Ahimsâ", Argia, 1963.11.24) "Kalte gabeko erasoa" eta "kalte gabeko ekinaldia" itzultzen du euskarara. Jarrera guztiz aktibotzat ulertzen du, beherago azalduko dugunez. 
Bortxaeza borroka politikorako metodoa da, alde batetik; baina aurretik sustrai izpiritualak ditu bortxaezak Santamariarentzat: "La no-violencia es, ante todo, una regeneración o conversión moral". ("No violencia", El Diario Vasco, 1965.05.23) 

Koexistentzia 
Ez dugu koexistentziari buruzko zuzeneko definiziorik aurkitu Santamariaren idazkietan; baina sarritan erabili izan du gai hori. Armamentu nuklearren oreka dela eta, erabili du batez ere koexistentzia kontzeptua, disuasioaren estrategia gaindituko lukeena. Hala ere, Karlos Santamariarentzat koexistentzia ezin daiteke bakearekin berdin. "La coexistence n'est pas la paix, mais elle est, peut-être  un chemin pour arriver à la paix". ("Responsabilité el limites du membre de pax Christi", Pax Christi, 1956.01.27,53) Beste nonbait dio: "La actual coexistencia es, sin duda, una situación precaria, un 'simple respiro', como dice el Papa, fundado sólo en la fatiga y en el temor. Esta mera coexistencia no merece el nombre de paz, no tiene nada del orden justo, no es la paz fundada sobre la unión de los espíritus, la paz simple y solemne que cantaron los ángeles a los pastores, ni el preciado de Belén".("Un puente de paz entre los dos mundos', Ya)