Bakea eta gerra. Etikaren eta teknikaren artean

Bi esaldi txiki horietxek laburbiltzen dute egokien Karlos Santamariaren pentsaera osoa, bakeari eta gerrari buruzkoa. Horixe azaltzen saiatuko gara, hain zuzen ere hemen. Horretarako berak idatzitako dokumentuak erabiliko ditugu: artikuluak, hitzaldiak, liburua. Gerra eta bakea kontzeptu korrelatiboak dira: antitetikoak... Gerra-bakeak edo bake-gerrak! Horrexegatik doaz, hain zuzen, elkarrekin guztiz lotuta pentsamenduaren historian. Baina badago 'bake armaturik' eta 'gerra hotzik' ere. Horrek esan nahi du, kontzeptu mailan antitetikoak izan arren, errealitatean gerra eta bakearen arteko bereizkuntza ez dela gehienetan garbia; gerraren eta bakearen kontzeptu juridikoak aparte, etengabe ezagutzen ditugu gerra-egoerak gerra-deklaraziorik gabe ere; armamentu-lasterketan eta disuasio-estrategian oinarrituriko "bakea" gerra-tartea baino gehiago gerrarako bidea da; mila bake dago bake-izenik merezi ez duenik... 

Luzea da gerra-bakeei buruzko pentsamenduaren historia, luzea baita gerraren historia ere; bakearena bezain luzea seguruenik. Mendebaldar zibilizazioaren hasieran Homerok bere Iliada-n behin eta berriro errepikatzen du "gerra negargarria" zelako hura. Gerora historigileek, filosofoek, teologoek, poetek eta bestelako idazleek kontatu (kantatu ala deitoratu) dute gerra eta bakea aldarrikatu. Bakoitzak bizi izan du gerra handiren bat, "inoiz aurretik izandako edozein baino ikaragarriagoa eta ankerragoa". Tuzidide-rentzat Peloponeso-ko gerraren aurretik "ez zen ezer gertaturik halako mailakorik ez gerratan eta ez bestelako alorretan". Platon, Sokrate, Aristotele, Virgilio, Marko Aurelio, San Agustin, San Toma Akinokoa, Machiavelli, Hobbes, Locke, Kant, Hegel, Tolstoi, Freud: denek jaulki digute beren iritzia gerrari eta bakeari buruz. 

Gerra historiatik eta gizartetik baztertu ezinezkotzat jo dutenen ondoan, betirako bake unibertsala kantatu edo aldarrikatu dutenak dauzkagu: Virgilio-rengandik hasi, Danterekin jarraitu eta Kant eta ondokoenganaino. Gerrak egin, eragin eta irabazi —nahiz galdu— dituzten hainbat general eta politikari sonatuen ondoan, bakea predikatu eta landu duten profetak, intelektualak, santuak...eta gidari politiko eta sozialak ez dira falta izan. 

Azken hauen ildokotzat jo genezake Karlos Santamaria: pentsalari eta idazle, profeta eta eragile sozial, biolentziaren eta gerraren salatzaile, eta bakearen defendatzaile eta zabaltzaile. Berak ere biziak zituen gaztetan Espainiako gerra zibila, munduzabaleko bigarren gerra: aurrekoek bezala, inoiz izandako edozein gerra baino ikaragarriagotzat jo zuen berak ere azken hori. Gai honi buruzko bere lehenengo artikulua honelaxe hasi zuen, hain zuzen ere: "Como si fuese poco el haber vivido una larga guerra —'más violenta, más extensa y más cruel que ninguna otra'—..." 

Zalantzarik gabe, berak zabaldu du gerra eta bakeari buruzko mendebaldeko pentsamenduaren haria Euskal Herrian, beste inork baino gehiago, gatazka modernoen bere azterketa zorrotzez, bere jendaurreko gogoeta kritikoz eta bere idazkien pedagogia hurbilekoz. Gure gizona beti erne agertzen zaigu gorabehera, krisialdi eta gatazka politiko eta militarren, hurbilekoen eta nazioartekoen aurrean. 
Euskal Herriko aspalditiko biolentzia ere ez da tabu izan berarentzat, eta horren analisia egitean eta bere iritzia ematean ez du atzera jo. 

Karlos Santamariaren bakeari eta gerraren inguruko pentsamenduari buruz bestek ere idatzi du lehenago. Hemen Joxe Azurmendik Jakin aldizkarian argitaraturiko artikulua aipatuko dugu bereziki1. 

40 urteko ibilaldia bake-lurralderako bidean 
Bi gerra handiren —Espainiako gerra zibilaren eta II. Munduzabaleko Gerraren— esperientzia latzetik aterata, bakearen lurralderako bideari ekin zion kemenez Karlos Santamariak. Beraren idatzien garaiari begiratzen badiogu, 40 urte irauten du ibilaldiak: 1945-1945. Badu, eduki ere, basamortuko Exodoaren antzik Karlos Santamariaren bideak. Ez da bakartiaren bidegintza izpirituala izan; hori garrantzikotzat joz ere, bakerako bide kolektiboa eta soziala egin beharra aldarrikatu du etengabe berak. Gidariaren erantzukizuna hartu izan du gainera: Horretara datoz bere neke gabeko mezua eta ekintza, idatzitan, hitzalditan, batzarretan, mugimendu sozialetan. Beraren azken idazkiei begira, esan daiteke 40 urteko ibilaldiaren ondoren, bakearen lurraldea ez dela artean ageri; baina 1985etik aurrera bere eginkizuna betetzat eman du nonbait, gidari berriak izango diren uste onez seguruenik. 

Hemen Karlos Santamariaren bakeari eta gerrari buruzko pentsaera aztertu behar dugu, beraren idatzietan eta hitzaldietan oinarriturik. Horren idazletza 1945etik 1985era luzatu da, goraxeago adierazi dugunez. 1934-1935 urtetan matematikaz argitaraturiko bi artikulu kenduta, 1945ean ekin zion bere idazletza jarraikoari: urte horretakoa du hain zuzen, gerra eta bakeari buruzko bere lehen idatzia, Hiroshima-ko bonba lehertu ondoko egunetakoa: "Se está iniciando la fase final de la Historia del mundo? A propósito de la bomba atómica" zuen titulua lehen idazki hark. 1985rarte luzatu da beraren lumazko lana, hitzezko, ekintzazko eta eraginekoari lotua. Geroztik artikuluren bat edo beste du bakarrik argitaratua. Horien artean bat da, hain zuzen, guretzat guztiz adierazgarria, bakeari buruzko beraren 'kanpainaren' eta gogoetaren bidea nolabait burutzen duelako, irakurlea aurrera begira jarriz: "El futuro del pacifismo"2. 

Karlos Santamaria ez da bakea eta gerraren ideologo hutsa izan: gerraren beztaile eta bakearen mezulari. Ekintzaile eta eragile sozial izan da urte askotan. Pax Christi mugimendu katolikoaren nazioarteko lehen idazkaria izan zen, A. Lalande frantsearekin batera, eta Pariseko Feltin kardinalearen lehendakaritzapean3. 1966an utzi zuen. Mugimendu beraren Espainiako Sekzioa berak eratu zuen, eta bertako lehen idazkaria izan zen, 1960 arte; baina zuzendaritzan jarraitu zuen, Aholku-Batzordearen lehendakari eta Sekzioaren lehendakariorde. 

 Abuztuko 11ko data darama beraren lehen artikuluak, La Voz de España egunkarian argitaratuak. Bost egun lehenago Hiroshimako bonba atomikoa lehertua zuten; hiru egun lehenago Nagasakin zuten beste bat jaurtia. Bi hiri horietako sarraskiaren oroimena ia etengabea izango da Karlos Santamariaren idatzietan: 1976ko artikulu batean berriro gogoratzen dizkigu 1945eko abuztuaren 6 hartan suertaturiko 75.000 biktimak. 

Berrogehi urtetako tarte luze horretan 100 idazlanetik gora argitaratu ditu Karlos Santamariak dagokigun gaiari buruz, gehienak Donostiako El Diario Vasco-ko orrietan, eta besteak hainbat egunkari eta aldizkaritan banatuta: 
El Diario Vasco ......................................... 65 
Pax Christi .................................................. 8 
Argia .......................................................... 5 
Voz de España ............................................ 4 
Jakin ........................................................... 3 
Incunable .................................................... 2 
Documentos ................................................ 2 
Cuadernos Hispanoamericanos ..................... 1 
Criterio ........................................................ 1 
El Ciervo ..................................................... 1 
Jaunaren Deia ............................................. 1 
Mission et Charité ........................................ 1 
Punto y Hora de Euskal Herria ..................... 1 
World Justice ............................................... 1 
Justice dans le monde ................................... 1 
Besterik ...................................................... 3 

Artikulu motz-luze guztien ondoan bakeari eta gerrari buruz berak idatzitako liburua aipatu behar dugu hemen: La amenaza de guerra nuclear. Estrategia, política, ética, Idatz argitaldaria, Donostia, 1985. Donostiao Elizbarrutiko Teologia eta Pastoraltzako Institutuaren ardurapean emandako ikastaldiaren fruitua da liburu hau. Honako kapitulu hauek ditu: I. Cuarenta años de no-utilización del arma atómica, II. La negociación nuclear, III. El proceso del arma nuclear, IV. La situación actual, V. Pacifismo y razones éticas contra el arma nuclear. 
 

Agian batenbatek uste izan dezake beraren urte luzetako pentsaeraren eta ekintzaldiaren amaian datorren obra hau beraren azterketaren sintesia izan daitekeela. Nolabait bada, batez ere azken kapitulua bereziki aintzakotzat hartzen baldin badugu. Baina beraren osoan ez dut uste benetako sintesitzat hartzerik dagoenik. Funtsean monografikoa da liburua, arma nuklearrei buruzkoa; eta V. kapitulua horren eranskintzat har daiteke. Karlos Santamaria urte luzetan jaulkiz joan den gogoeta eta pentsaera askozaz aberatsagoa eta ugariagoa da, liburu horretan bilduta dagoena baino. Hala ere, esan beharra dago, bertan garatzen duela bere gogoeta eta irakatsi handienaren atzean dagoen arazo eta buruhauste nagusia: bonba atomikoarena eta horren ondoriozko gerra nuklearraren arriskuarena. 
Karlos Santamariak ez du benetako obra sistematikorik idatzi gerra eta bakeari buruz. Gehienetan munduko eta inguruko gertakari, gorabehera eta gatazka sozial, politiko eta militarrei begira idatzi izan du, horietako bakoitzaren aurrean bere gogoeta eta iritzia ipiniz4. Aipaturiko liburu horren azkenean eskaintzen digu, hain zuzen, obran aztertzen diren arazoen inguruko kronologia, 1945etik 1985era doana. Beste idazki guztiei begira kronologia hori osotzeak balio berezia edukiko luke; baina beraren pentsamenduaren azalpena egitean, eta idazki jakinak aipatzean, horiek gertakari historikoen testuinguruan kokatzen saiatuko gara. 

Baditu gure autoreak idazki luze batzuk ere, sarritan aurretik hitzalditan emanak, eta bere pentsamenduaren puntu nagusiak sakonetik eta aski sistematikoki azaltzen dituztenak. Hemen bereziki aipatu nahi ditugu, titulu eta data 
— El Pacifismo cristiano (1951) 
— El problema de la intolerancia en el catolicismo español (1953) 
— Conférence du Congrès Pax-Christi. Paris, 19-20 mars 1955* 
— Responsabilités  et limites du Membre de Pax Christi à l'égard de la paix temporelle (1956; idazlan oso dokumentatua, oin-oharrak kenduta gaztelaniaz ere urte berean Criterio aldizkarian argitaratu zuena) 
— La acción personal del cristiano (Criterio aldizkarian argitaratua, 1956) 
— In search of a Concept of Peace (frantsesez ere argitaratua) (1960) 
— Action pour la Paix et réalisme politique (1962) 
— Marxistas y cristianos ante la violencia (1968) 
— La violencia armada en el País Vasco (1980) 
— Gerra nuklearraren mehatsua eta Europako egoera (1984) 
— Karlos Santamaria gerraz eta pazifismoaz. "Arriskua amerikarren defentsa planean dago" (Argia aldizkariak egindako elkarrizketa, 1985) 
— El futuro del pacifismo (1986) 
* Idazlan hau ez da zuzen zuzenean gerrari eta bakeari buruzkoa; baina hemen sartzen dugu, arazoari buruzko bere jarreraren funtsean dagoen pentsaera filosofiko-gizatiarra, beste hainbat artikulutan ere adierazten dena, sistematikoago agertzen delakoa: hau da, tolerantzia, beronen alderantzia den erlatibismoarekin. Izan ere, Karlos Santmaaria bere jarrera guztietan zerbait ez baldin bada, dogmatikoa behintzat ez da. 

Dagokigun gai honetan Karlos Santamariaren pentsaerak baditu bere hari nagusia eta bere kapitulu funtsezkoak, ia etengabe agertzen direnak berrogei urtetan zehar. Beraren iritzietan baino gehiago aurki daiteke eboluziorik berak garai bakoitzean darabiltzan kezka handietan; garai bakoitzean beraren idazkietan nagusi diren diren arazo eta kezken arabera, badirudi sei alditan bana genitzakeela beraren idazkiak: 
— 1945-1946: Bonba atomikoaren aurreko garrasia 
— 1949-1951: Bakearen oinarri etikoak eta kristauak 
— 1955-1958: Pax Christi, bakearen aldeko kristau mugimendua 
— 1959-1968: Pazifismoa eta bortxa-eza 
— 1969-1979: 'Ixilaldia' (ez du ia ezer idatzi garai honetan) 
— 1980-1985: Biolentzia iraultzailea Euskal Herrian. Desarme nuklearra munduan 

Garai bataren eta bestearen artean halako ixiluneak dituela esan daiteke. Sakontzen ari da? Karlos Santamaria ezagutuz, baiezkoa esango litzateke. Ez da arinki idazten duen gizona. 1955-1968 bitartekoa hamalau urteko produkzioa oparo eta etenik gabea da, baina bitan banatu dugu, beraren kezka eta pentsaeraren erdigunea aldatu egiten delako, iruditu zaigunez. 

Harrigarria gertatzen da 1969-1979 bitarteko Karlos Sanatamariaren ixilaldia, gure gaiari dagokionez, hamaika urtetan ez baitu ia ezer idatzi. Seguruenik beraren biografia orokorrak esplikatu ahal izango du hori. —Ez gara hemen horretan sartuko—. 

Aipaturiko oinarrizko artikuluak eta bestelako batzuk aparte, unean uneko gertakarien ildotik idatzi du gehienbat, bada, gure autoreak; horietaz baliatu izan da, hain zuzen ere, bere pedagogia errealista egiteko, egunkarietako zutabearen eta aldizkarietako lankidetzen bidez. Idazteko modu horretantxe aurki daiteke artikulu batetik bestera irakurleak noizbehinka topa ditzakeen esaldi itxuraz inkoherente eta kontradiktorioren batzuren zergatia. Gertakarien arabera pentsamenduaren ikuspegiak eta insistentziak ere aldatu egiten dira. Bere pentsaeraren puntu eta ildo nagusietan, berriz, Karlos Santamaria finkoa eta aski lineala da berrogei urteotan. 

Baina gure autoreak ezer nabarmentzen badu, gerra-bakeen arazoak gaur duen konplexutasuna izan da, eta horren barruan sarritan iritzi eta jarrera guztiz mugatuak eman beharra eta behinbetirakoak ezin emana. Horretatik dator noski, hainbat punturi buruz gauzak zalantzapean eta iritzi zorrotzik gabe uzten dituen inpresioa.   Adierazgarria da Che Guevara-ren heriotzekoan idatzitako artikuluko azken galdera —"Eta moralista ta teologoeri egiten diet galdera: kristauen bidea, nundik?"—, haren bidea kondenatzeaz argitzen ez delako kristauen bakearen eta justiziaren aldeko jokabidea, benetan eraginkorra izango dena, nolakoa izango den. 

1986an bukatu zuen guretzat gerra eta bakeari buruzko bere gogoeta eta azterketa  jendaurrekoa. Geroztik egoera geopolitikoa oso aldatu da. Hiru aldetatik nabarmenduko nuke bereziki aldaketa hori: 
a) Bi bloke ideologiko, politiko eta militarren desagertzea. Horren sinbolo nagusia zen Berlingo harresia bota zuten 1989ko azaroan, eta handik urtebetera Alemaniaren batasuna etorri zen. 
b) Armamentu nuklearren murriztapenerako hitzarmena, SESBen eta USAren artekoa. 1983-85 bitartean START izeneko blokatuta egon ondoren, berriro hasi eta burutu ahal izan zituzten 1991ko uztailean, Gorbatxov-en eta Bush-en artean, buru nuklear eta bonba atomikoen bi aldetatiko murriztapen esanguratsua hitzartuz. Dena dela, ez USAren aldetik eta ez Errusiaren aldetik ez diote arma nuklearren bildegiei uko egin. Bestalde, eta Europako eta bi blokeen arteko distentsioaren ondorioz, Amerikak Eruopan zituen tropak erdira ekartzeko erabakia hartua du. 

c) ONUk azken urteotan izan duen interbentzio-politika: Irak, Sudan, etab. Badirudi, blokeen erortzeak ahalbideratu duela hori ere. Karlos Santamariak sarritan eskatu izan duen aginte supra-estatalena eginez interbentzio-eskubidearen egikaritzea ote da? Beraren iritzia jakin beharko litzateke interbentzio militar horiei buruz. 

Baina ez dagokigu guri gure autorearen ondoko urteen analisia egitea, ezta ere Karlos Santamariak orain zer idatziko lukeen asmatzea. Jakingarria litzateke noski berak une honetan nola ikusten dituen gauzak; seguru baduela bere iritzia, azken zortzi urteotako nazioarteko aldaketa politiko eta militar handien haritik landua, beraren ezaugarrietako bat izan baitzen beti munduko egoera politiko, sozial, ekonomiko eta diplomatikoari barrutik begiratzea, eta hori aztertzea, baita pazifismoaren formak horren arabaera egokitzeko ere. 

Baina aspalditxoko urteotan ixilik daukagu Karlos Santamaria.