Nazioartetik Donostiara
Conversaciones Católicas Internacionales de San Sebastián
(1935. 1947-[1958]-1959)
Joseba Intxausti
Erromarekin harremanetan
Solasaldien antolatzaileek beti zaindu izan zuten —gisa baten nahiz
besten— Erromarekiko harremana. Une gogoangarria izan zen 1949koa, aurreko
urteko Giza Eskubideen Gutungairako langaiak eta zalantzak Aita Santuari
aurkeztu zitzaionekoa (Artxiboan, "Junta de Conversaciones" karp.:
"Beatísimo Padre" hasten den agiria, 1949-martxoa-16). Eta ondoko urteetan
Solasaldiei ez zitzaien falta izan Vatikanoan ohizko oihartzuna, gutun
eta telegramak tarteko zirela, batez ere Montini eta Dell'Acqua-ren eskutatik.
Horiek horrela, une larriago edo delikatuagotan Idazkaritza zuzenean
hurbildu zen Erromara, Dell'Acqua Estatu-Idazkariordekoaren kasuan, babes
lagunaren bila, eta Ottaviani Ofizio Santuko buruzagiaren kasuan, gehiago
kontuak eman eta ahal zena salbatzera. Artxiboko paperen artean baditugu,
gutxienez, bi bidaien berriemate zehatzak, eta baita Karlos Santamariak
aurkeztu zuen bere buru-zuriketa ere ("descargo" deitu zuen berak).
Erromara lehen bidaia (1955)
Lehenengo txostena 1955eko urriaren 16/20etan Erromara egindako bidaiaz
ari da, eta itxura guztiz, Madrileko Propagandisten buru eta adiskideren
bati zuzendua da. Bidaia hau urte bereko Erromako oharren eta Nuntzioak
azaldutako mesfidantzen ondoren egin behar izan zen. Izan ere, txostenak
esaten duenez:
Después de las Conversaciones, el Sr. Nuncio nos manifestó, en una
entrevista celebrada en Cristina-Enea con el Comité organizador de las
Conversaciones, algunas reservas acerca de éstas y la necesidad de que
las Conversaciones respondiesen mejor a la denominación de "Internacionales",
ya que, en su opinión, las personas que concurren a éstas no son conocidas
en sus respectivos países. Dijo también que convendría contar con los embajadores
y los agregados culturales para poder responder a la denominación de "internacionales".
Esta actitud no dejó de llamarnos la atención y hasta —conviene decirlo
si hemos de ser sinceros— nos molestó algo. Todo ello entrañaba una actitud
que parecía diferente a la que hasta entonces habíamos observado
en el Sr. Nuncio (Artxiboan, "Informes Generales" karp.: "Informe de mi
viaje a Roma. 16-20 Octubre 1955").
Antoniutti-rengandik jasotako iradokizun kezkagarri hauen ondoren (Santamariak
"las altas exigencias del Sr. Nuncio" aipatzen zituen), bi datu berri agertzen
dira: bata positiboa, bestea ezkorragoa. Alde batetik, Aita Bidagor jesuita
donostiar, solas-lagun eta Erroman bizi zenak egin zion dei Santamariari:
aurrera-gogoak galdu gabe, komenigarria izan zitekeen zuzenean Erromara
jotzea; Bidagor bera ardura zitekeen Dell'Acqua-rekin mintzatzeaz. Hara
iristean halaxe egin zuen, Estatu-Idazkariordekoarekin Solasaldien aldeko
hitzaspertu bat izanez. Dell'Acqua-k Santamaria Erromara ager zedila eskatu
zion Bidagor-i. Ateak irekita zeuden, beraz, Aita Santuaren hurbileneko
batengana iristeko.
Behar ere behar zen, zeren eta Antoniutti-ren abuztuaren 20ko gutunak
kokildu eta dena egin baitzuen Donostiako Font i Andreu Gotzaina:
El Sr. Obispo sugirió a D. Francisco [Yarza, Solasaldietako Kontsilaria]
ciertas ideas en relación con una posible suspensión de las Conversaciones
que pudiera, en su opinión, motivarse en el mucho trabajo que yo tengo
ahora con la organización del Congreso de Pax Christi que se ha de celebrar
en Valladolid el próximo verano. Me pareció tan extraña esta idea y tan
opuesta a mi modo de pensar que no hice sino consolidarme en mis prósitos
[Erromara joatekoak, alegia] pues de ningún modo tengo por aceptable solución
tan mediocre en la que la autoridad conpetente no asume su propia responsabilidad
(Artxiboan, "Informes Generales" karp.: "Informe de mi viaje a Roma. 16-20
Octubre 1955").
Zalantzarik gabe, Elizbarrutiko Gotzainaren hoztasun edo utzikeria honi
aurre egiteko idatzi zien gainerako Apezpikuei goian aipatu dugun irailaren
28ko kontsulta-eskutitza. Egokiera hartan nahitaezkoa zen Bidagor-ek erraztu
zion Dell'Acqua-ren ikustaldiaz baliatzea.
Madriletik Nuntzioa ikustatuz bidaiatzeko asmoa baztertuz ("el Sr. Nuncio
no me había aún concedido la audiencia solicitada. Esta y otra razón, que
es más para dicha de palabra que por escrito" dio Santamariak), Hendaiatik
zuzenean joan zen Erromara idazkaria.
Aita Bidagor zain zeukan Erroman Santamariak. Bi gizonon arteko estimu
eta adiskidetasuna nabaria da beren eskutizketan. Santamariak honela aurkezten
du jesuita hau:
Hay que advertir que el P. Bidagor ha sido profesor de Mons. Dell'Acqua,
es además consultor de varias Congregaciones y tiene en el Vaticano, según
he podido observar, un gran prestigio y autoridad debidos no sólo a su
ciencia sino también a su personal independencia de criterio (Artxiboan,
"Informes Generales" karp.: "Informe de mi viaje a Roma. 16-20 Octubre
1955").
Bidagor-ek lagundu zuen Santamaría Dell'Acqua-ri egindako ikustaldian
(1955-urria-17). Estatu-Idazkariordekoak Pax Christi frantsesaren "desbiderazio
politiko" puntualei buruzko kezkak aipatu zizkion; baina berehala heldu
zitzaion Solasaldien arazoari. Dell'Acqua berauen alde agertu zen, Solasaldien
balio eliztarra eta lan-prozedurak beren barrutik ongi baino hobeto ulertuz:
Me indicó que las Conversaciones realizaban un trabajo que juzgaba
interesante y confirmó la conveniencia de que no se abandonara la forma
actual, manteniéndose dentro de un tono de simple diálogo, sin pretensiones
científicas ni magisteriales, como se ha venido haciendo hasta ahora. Las
Conversaciones deben seguir siendo una inciativa privada, no emanada directamente
de la Jerarquía, aunque sí sometida a la vigilancia de una comisión episcopal.
Pero usted, me dijo, no debe ser el único en pagar los gastos, es decir,
es conveniente que sea Vd. respaldado en lo necesario por los Obispos de
la Comisión. Conviene también que uno de éstos tenga al corriente periódicamente
a la Junta de Metropolitanos [gaur eguneko Apezpikuen Biltzarraren aurreko
erakundea, berori] acerca de los proyectos y desarrollo de las Conversaciones
pero limitándose a informar, sin que esto implique una dependencia directa
pues en tal caso las Conversaciones no podrían gozar de la libertad de
que ahora disfrutan (Artxiboan, "Informes Generales" karp.: "Informe de
mi viaje a Roma. 16-20 Octubre 1955").
Estimagarria zen iritzi horietan, Solasaldien izaera bereziaren ulerpena,
eta beraien askatasuna gorde-nahia; dakigunez, Artzapezpiku Metropolitarren
Biltzarrarekikoa ez zen sekula aurrera eraman (artxiboan ez dugu aurkitu,
behintzat, aztarnarik). Dell'Acqua prest agertu zen Nuntzioarekin ere hitz
egiteko, Santamariari berorrekin harreman hertsietan izateko eskatu zion
aldi berean, baina Bidagor-ek Vatikanoan izan zezakeen bitartekaritza zuzena
ere proposatuz:
Espontáneamente me autorizó a que, si lo creía necesario, le tuviera
al corriente de las incidencias que pudieran presentarse posteriormente,
por intermedio del R.P. Bidagor (Artxiboan, "Informes Generales" karp.:
"Informe de mi viaje a Roma. 16-20 Octubre 1955").
1955eko udazkenak egun argitan utzi zuen Solasaldien etorkizunerako
Hierarkiaren laguntzak, ahuleziak eta mesfidantzak non zeuden. Laguntza
ofizialak Apezpikuen Batzorde Babestailetik eta Vatikanoko Estatu-Idazkaritzatik
itxaron zitezkeen. Katebegi ahula, Elizbarrutiko Gotzaina zen, Dell'Acqua-k
ere ikusita zeukanez:
En cuanto al Sr. Obispo de la Diócesis, si no puede tomar parte directamente
en este trabajo, no habrá inconveniente en que cualquier otro prelado de
la Comisión, se ocupe de ello, a condición, claro está, de que se tengan
en todo momento las debidas consideraciones al ordinario del lugar (Artxiboan,
"Informes Generales" karp.: "Informe de mi viaje a Roma. 16-20 Octubre
1955").
Mesfidantza, eta erasoak ere, bizpahiru lekutan topa zitezkeen: Nuntzioak
esanda zituen bereak, solas-lagun tradiziozaleenak ere izan zezaketen zer
adieraz, eta Dell'Acqua-ren informatzaile ezezagunak Solasaldien aldeko
agertu baziren ere (ik. aipatu bidai txostenean), ez dago zergatik pentsa
Erromako doktrina-Kongregaziora hurbil zitezkeenak jite berekoak izango
zirenik. Hain zuzen, Ofizio Santuaren lehenengo oharrak iritsi berriak
ziren Donostiara (1955-uztaila-20). Denborak erakutsiko zuen norainokoa
zen balizko arrisku hura.
Santamariak ikusten zuen gero eta zailagoa gertatzen zitzaiola jasotako
arauak betearaztea; bazekien inguruan eta barnean zituela begiraleak, eta
agian salatariak, eta Aita Bidagor Erroman zuenez, arazoak guztiz okertu
aurretik, irizpideak argitu eta birretsi beharra zegoela. Horrela hartu
zuen, berriro ere, Erromarako bidea.
Erromara bigarren bidaia (1958)
Santamariak, 1958ko apirilaren 9an izan zuen Dell'Acqua-rekin mintzatzeko
aukera. Solasaldien Idazkari bezala ezezik ACNPen lehendakariorde
bezala hartu zuen Dell'Acqua-k. Elkarrizketak bi parte izan zituen: lehenik
Dell'Acqua-k berak atera zuen Madrileko Editorial Católica-ren zuzendaritzan
izandako azken aldakuntzen arazoa. Bazuen horretaz zerbait azaltzeko gogorik,
nonbait.
Jasotako arauak erabilitako gai hain lerrakorretan betearazi beharra
zein zaila gertatzen zen azpimarratu zion Santamariak Dell'Acqua-ri:
En efecto, si desde el punto de vista exterior la normalidad de las
Conversaciones había sido en su opinión, completa, el Sr. Santamaría reconocía
la mucha dificultad en que se había visto para dar cumplimiento a todas
las indicaciones anteriormente recibidas y llevar a cabo la discusión del
tema propuesto de un modo enteramente satisfactorio. (...). Las cartas
de la Secretaría [de Estado] habían sido un gran "encouragement" para él
en el aislamiento en que le parece encontrarse (Artxiboan, "Probl. con
el Sto. Oficio karp.: "Informe de la visita efectuada por Carlos Santamaría,
Vicepresidente de la ACN de P. a Mons. Dell'Acqua, Sustituto de la Secretaria
de Estado, el día 9 de Abril de 1958).
1955ean Apezpiku eta teologoei egindako galdera beretsua zuzendu zion
Santamarian orduan Dell'Acqua-ri. Idazkariordekoak, erantzun gisa, Solasaldien
interesa eta etorkizun azpimarratu zituen (ib. 3. or). Ordurarteko Apezpikuen
Batzorde Babestailearen aterpe eskasa azpimarratu zuen, zeharbidez, Santamariak,
eta Zaragozako Artzapezpikuak (Casimiro Morcillo) Batzorde misto berri
baten (elizgizon eta laikoz osatua) lehendakari bezala eman zezakeen
itzala iradoki zion Dell'Acqua-ri. Hau ados agertu zen proposamen
honekin, eta Santamaría pozik: "de esta manera el Sr. Santamaría se sentiría
completamente sostenido y mucho más seguro en su actuación", dio txostenak
(Ib. 4. or.).
Solasaldien berreraketarako eman beharreko pausoak eta lan-egutegia
erabakita geratu zen honela Santamaria eta Dell'Acqua-ren artean (ondoko
aipuak, luze samarra izanik ere, merezi du hemen leku bat, gero gertatuko
zirenekin duen kontraste-zerikusiagatik):
El Sr. Santamaría procurará obtener la colaboración del Sr. Arzobispo
de Zaragoza [Dell'Acqua-k berak berorri Erromatik "un mot" bidal ziezaiokeela
esan zuen, gainera] y organizará sobre esta base las próximas Conversaciones
sin preocuparse demasiado de que tengan un mayor relieve este año pero
de manera que la continuidad de la obra no quede en ningún momento interrumpida.
Luego se realizarán gestiones para la constitución de la Junta. Mons. Dell'Acqua
verá con el mayor agrado que ésta tenga una especie de representante romano
en la persona del P. Bidagor en quien él tiene plena confianza. Convendrá
además, indicó Mons. Dell'Acqua, que se redacten unos pequeños estatutos
y que sean sometidos a la aprobación de la Secretaría de Estado. Así la
obra será poco a poco despersonalizada e institucionalizada al mismo tiempo,
que es lo que interesa para asegurar su continuidad. Cualquier dificultad
que haya el Sr. Santamaría se la comunicará a Mons. Dell'Acqua, sea directamente,
sea a través del P. Bidagor (Artxiboan, "Probl. con el Sto. Oficio karp.:
"Informe de la visita efectuada por Carlos Santamaría, Vicepresidente de
la ACN de P. a Mons. Dell'Acqua, Sustituto de la Secretaría de Estado,
el día 9 de Abril de 1958", 5-6. or.).
Elkarrizketan bizpahiru datu aipagarri jaso ditzakegu: a) Estatu-Idazkaritzarekin
harremanak izateko bide zuzena eman zitzaion Santamariari, berriz ere Aita
Bidagor bitartekaritzat ofizioski izendatuz. b) Solasaldiek jarraitu egin
behar zuten, horretarako etenik gabeko pausaldi-moduren bat ere hartuz,
Arautegia idatziz eta Batzorde eraginkorrago eta errespetagarriago bat
eratuz. Egitasmo oso bat zen, noski, Idazkariarentzat eta betidaniko antolatzaileentzat.
Elkarrizketa hura zein girotan joan zen jakiteko Santamariaren azken
oharpena argigarri izan liteke:
Mons. Dell'Acqua cerró con mucho afecto esta parte de la conversación
recordando al Sr. Santamaría cómo hace tres años había dificultades con
relación a Pax Christi y todo se había arreglado. De nuevo le animó a que
continuase trabajando y que llevara adelante su plan proyectado (Ib. 6.
or.).
Zinez, lasai itzul zitekeen Santamaria agintzariak ederrak baitziren,
eta lanak ere egitarauturik zekartzan eta, nahiz eta gero, lanean aurrera
egitean, Morcillo-rekin era zitekeen gidaritza-asmoek, adibidez, aurrera-biderik
ez aurkitu. Hala ere, bazen zaindu beharreko beste fronterik ere: Estatu-Idazkaritzak
hainbat eta gehiago pisu izan zezakeen beste Erakunde batek —Erromako Ofizio
Santuak—, 1958ko uztailean iritsiko ziren ohar ofizialek erakutsi zuten
bezala. Dena den, horretaz ihardun aurretik, data horren aitzineko gorabeherak
ezagutu beharko genituzke.
Lanerako arauen arazoa (1955-1959)
Elkarrizketetan parte hartu zuen hainbatek behin baino gehiagotan agertu
izan zuen, Donostiako topaketetako solas hutsak eta ikaslan serioagorik
ezak partehartzaileengan utzi ohi zuten ez-asea (batez ere, teologo batzuren
baitan zen hori egia). Bestalde, eztabaida-aretoan esandakoek berehalako
oihartzuna zuten komunikabideetan eta aldizkari bereziagoetan ere: gaiak
biziak eta irristakorrak zirenez, arduragarri zen hori dena, politikarientzat
ezezik, baita fedeaz nahiz erlijioaz ziharduen jakitun zenbaitentzat ere.
Dell'Acqua-k adiskide-giroan eta Solasaldien egitekoa ongi ulertuz gogoratutako
balio kontrajarrien arteko oreka zaindu beharra zegoen: topaketen solastasun
librea zaindu beharra zegoen, zientzi lanetan sartzeke, baina Solasaldiei
eliz majisteritza-zereginik ere eman gabe.
Bestalde, Idazkaritzak bazekien Ofizio Santuak eztabaidei formaltasun
arautuagoa eman nahi ziela (Dell'Acqua-k ere, iradoki berri zion Santamariari
arautegi baten komenentzia), areto barnean Apezpikuak, solaskide
huts baino maisugu jasoago batekin parte hartzera eramanez. Baina Idazkariak
adierazita zeukan horretarako lanaren zailtasuna.
1955eko oharrak
Dell'Acqua-k gogoeta aske emankorrago baten alde egin nahi zuen postura,
Ofizio Santuak doktrina-segurtasunaren alde egitea nahiago izan zuen, Donostiako
Gotzainari Madrileko Nuntziaturatik, 1955eko abuztuaren 20ko datarekin
adierazi zitzaion honen arabera:
La Suprema S. Congregación del Santo Oficio, que ha seguido siempre
con el debido interés el desarrollo de las "Conversaciones Católicas Internacionales
de San Sebastián", acepta la constatación hecha por algunos observadores
de que las mismas pueden servir para una armonía de pensamiento y de acción,
en la verdad católica, cada vez mayor entre los intelectuales de las diversas
naciones.— Pero la S. Congregación no puede ocultar su preocupación por
el hecho de que la presencia de intelectuales, eclesiásticos o seglares,
bien distintos por sus ideas, quizás erróneas o al menos demasiado audaces
y peligrosas, haga crear alrededor de las Conversaciones una atmósfera
de duda y prevención, tanto más cuanto que algunos de los ponentes de dichas
Conversaciones han sido objeto de algún aviso por parte de la Suprema Autoridad.—
Por tanto, deben observarse, en particular, las siguientes cautelas:
1) Los Obispos no asistan a las sesiones sino como Superiores o Maestros,
y no como conversadores equiparados a los demás.
2) No se debe invitar más que a personas de segura doctrina.
3) No deben asistir seminaristas a las sesiones.
4) Debe haber uno o más teólogos, de reconocido prestigio, con el cargo
específico de resumir las relaciones expuestas, de hacer notar los posibles
errores y de hacer resaltar la verdad.
5) Las publicaciones de los Documentos deben ser revisadas por el teólogo
designado para controlar las conversaciones, y no podrán editarse sin ser
previamente entregadas a la censura eclesiástica.
(Artxiboan, "Probl. con el Sto. Oficio": "Nunciatura Apostólica en
España", Prot. nº 1.523/55. 1955-abuztua-20).
Ikus daitekeenez, lan-prozedurak berritzean baino areago apezpikuen
aparteko eliz maisugoan, solaskideen hautapenean eta elkarrizketei eta
argitalpenei kontrol zehatzago bat egitean jarri zuen Ofizioak bere ardura.
Arazoa, bere soiltasunean ere, ez zen samurra bideratzen Solasaldiei beren
informaltasuna ukatu gabe (geroago ikusiko dugu hori bera Teologoen Batzordearen
historia laburra aztertzean).
Solasaldietako Batzorde Betearazleak, 1956ko urtarrilaren 4ean egokitu
eta zehaztu zituen lanerako Ofizio Santuak bidalitakoak. Bost puntuetatik
3, 4 eta 5.ak hitzez hitz hartu zituen, eta lehenengo biak, ostera, honela
utzi zituen, egokituta:
La Comisión acata y agradece profundamente estas indicaciones o normas
viendo en ellas el altísimo interés y el celo de la Suprema S. Congregación
y está dispuesta a darlas fiel cumplimiento en un espíritu de amor y de
sumisión a la jerarquía. — A este efecto, si V.E. lo aprueba [Elizbarrutiko
Gotzainari zuzendua da gutuna], en las próximas Conversaciones se adoptarán
las siguientes medidas:
1) Los Señores Obispos que quieran honrar las Conversaciones con su
presencia, serán invitados a ocupar un lugar especialmente destacado y
en caso de que deseen tomar la palabra se les rogará lo hagan antes de
comenzar el diálogo o una vez terminado éste, de suerte que aparezca bien
claro que asisten a las sesiones no como simples conversadores, sino como
superiores o maestros.
2) La Comisión ejecutiva pondrá un especial cuidado en la elección de
las personas que hayan de ser invitadas a las Conversaciones, sobre todo
en lo que concierne a los eclesiásticos, los cuales serán elegidos entre
los profesores de seminarios y Universidades de la Iglesia en pleno ejercicio
de sus funciones comunmente considerados como de sólida doctrina.
(Artxiboan, "Probl. con el Sto. Oficio" karp.: Batzorde Betearazleak
Gotzainari, 1956-urtarrila-4).
Esan bezala, hurrengo hiru puntuak jasotako oharretan zetozenak berak
dira, zehaztasun berririk gabe. Gotzainak Nuntziaturara bidali zituen erabakiok,
nahi izanez gero Erromako Ofizio Santura helarazteko. Borondate onak eta
erabaki xehatuok gorabehera, Santamaria zen batez ere dena praktikara eraman
behar zuena.
Badirudi, ezinezkoa gertatu zela ohar-erabaki hauek osorik betetzea.
Cirarda-k, ondoko zereginetan Teologoen Batzordeak (4. oharrak ezarritako
Batzordeak, alegia) nola joka zezakeen aztertzean dioena da adibide bat:
1959a aurretik ez zuen asmatu bere lana nola egin, eta praktikan ez zen
ezertara iritsi. Apezpikuei eman zitzaien leku formalak zein pisu izan
zuen ez dakigu, eta segurua da egoera hartan solas-lagunen hautapena hertsiago
zaindu zela; Documentos-en zentsurarena, aldiz, badakigu bete izan zela. |