Zientzia, Teknika eta Gizartea, Santamaria matematikariaren pentsamoldean
Xabier Eizagirre eta Andoni Ibarra
Zientzia, teknika eta gizartearen arteko elkarrekintzari buruzko Santamariaren
gogoeta aztertzeak badu berebiziko esanahia. Batetik, gogoeta horrek isladatzen
duen pentsamendu-gorputz bortitzagatik, urte asko eman baitzuen Santamariak
gaia jorratzen, garaiak ezagutzen zuen zientziaren eta teknikaren garapen
azkarrari begirada ezin ukatuz. Bestetik, Santamariak parada ezin hobea
ematen digulako gerra aurreko-osteko Hego Euskal Herrian eta Espainian
zientzi elkartearen eta zientziaren beraren ezagupenerako azterketa soziologikoa
egin ahal izateko, zientzia ez baita, sarritan pentsa ohi denaren aurka,
kultura-, gizarte-, politika- eta ekonomia-baldintzetatik at bilbatzen
den giza-jarduera. Eta ez soilik, beste askori legez, Santamariari ere
gerrak erabat aldarazi ziolako bizibidea, matematikariarena alegia, Santamariak
bere sinuan inork gutxik legez agertzen dituelako baino dagozkion gizartearen
baldintzapenak eta, oroz gainetik, bere errotiko era askotako menpekotasuna.
Atal honetan bi aldeok aztertuko ditugu: Santamariaren matematika, eta
haren hausnarketa zientziaren, teknikaren eta gizartearen arteko elkarrekintzaz.
Lehenari gagozkiola, Santamariaren uzta intelektualean bere matematika
lana gutxiagotuko duenik ez da faltako. Izan ere, arlo horretan jorratutakoak
haren bizitzaren urte bakan batzuk besterik ez baititu hartu, errepublikaren
urteak hain zuzen, tesia gerra ostean irakurri bazuen ere. Eta kointzidentzia
honek badu esangura sakonik arestian adierazitako zerbaiten ildotik. Jakina
denez, frankismoaren lehen garaiak agortu egin baitzuen Espainia osoan
ingurune intelektual eta unibertsitarioa pizteko eta garatzeko ezinbesteko
ezein baldintzapen material eta kulturalik. Are gehiago Hego Euskal Herrian,
non agorpen hori bertako hizkuntza eta kultura itoarazteraino iritsi baitzen.
Hein batean, 1936ko Altxamenduak eman zion amaiera Santamaria gaztearen
ikerkuntza matematiko aktiboari. Frankismoak ezarritako sisteman ez baitzegoen
tokirik ikerkuntzarako, diskurtso erretorikoan eta autolaudatorioan ez
bazen. Ez gara esaten ari sistema totalitarioak eta zientzigintza berez
elkartezinak direnik. Hamaika adibide aipa genitzake. Esaten duguna da,
Merton-ekin batera, zientzi elkarteak artikulatzen dituzten baloreek -ez
guztiak epistemikoak, praktikoak ere bai-, eta gizarte erakundeen baloreekin
potentzialki kontrajarriak direnak, gordinago erakusten dutela kontrajartze
hori, erakundeok sistema totalitarioari dagozkionean. Frankismoaren sistemaren
baloreak nekez zetozkeen bat aspaldi Mertonek bere 'Zientziaren egitura
arauemalea' artikuluan zientziaren balore nagusitzat identifikatzen dituen
-era idealean ez bazen ere eta beste garai batean- unibertsalismoarekin
(vs. nazio bereizkeria), komunismoarekin (vs. jakintza zientifikoaren jabetza
pribatua), interesik ezarekin (vs. aplikagarritasunari eta etekinari lehentasuna
damaien ideia) eta eszeptizismo sistematikoarekin (vs. ortodoxia). Sistema
totalitarioek biziki areagotzen dituzte baloreon kontrako jokamoldeak,
zientzia nazionalak sortuz (Fisika germaniarra, Biologia proletarioa,...),
epe motzeko erabilgarritasunari erabateko lehentasuna emanez, ikerkuntza
teoriko 'hutsarena' zokoratuz Alemania nazian legez, etab.
Egoera horrekin egingo du talka Santamaria matematikariak. Hor amaitzen
dira haren matematika sorkuntza-lanak eta epe luzez apaldu jarduera teorikoarekin
Santamariaren egitasmoaren baitan bat zihoazen Euskal Herrian zientzi ikasketak
unibertsitate mailan erakundetzeko ahaleginak. Ezen Santamariaren lan matematikoa
ahalegin horiek sorturiko esparruan emana baita; eta alderantziz, erakundetze
ahalegin hori piztu eta indartzeko egina.
Ildo honetatik, lan honen lehenengo atalean, XX. mendearen lehen herenean
matematikagintzak Hego Euskal Herrian eta Espainian bizi duen egoera aztertuko
dugu, Santamariaren ikerketa-jardueraren testuingurua kokatzearren. Espainiar
Estatuko erregimen totalitarioak Euskal Herrian Unibertsitatea eraikitzeko
jartzen dituen oztopoen aurrean, Santamariak Centro de Estudios Científicos
elkartea sortuko du, herri honetako matematikagintzari eta, oro har, zientzigintzari
bultzada berri bat eman asmoz. Bigarren atalean, Santamariak (Klein, Enriques
eta Rey Pastor irakaslearen ildotik) matematika formalista hilbertarrari
eta bourbakismoari egiten dion kritika aztertuko dugu. Honen ondoren, matematikaren
ikusmolde berri bat gauzatzen da, adar matematiko anitzak bateratzen saiatzen
dena, arazo matematikoei eta beste zientzi alorrekiko aplikapenei lehentasuna
ematen diena. Ikusmolde berri honek, jakina, Santamariarentzat berebiziko
garrantzia duen matematikaren didaktikaren eredu berri bat ekarriko du.
Hirugarren atalean, Santamariak 30eko hamarkadan burututako ekarpen matematikoak
aztertuko ditugu. Batik bat bere bi ikerlan landuko ditugu: lehena plano
proiektiboen propietate topologikoei buruzkoa eta bigarrena espazio abstraktuaren
axiomatikari buruzkoa. Santamaria matematikariaren jarduna, ordea, moztu
egiten da urte horietan, eta beste maila anitzetako alorretara bideratzen
da. Ikusiko dugunez, ezin da Santamaria matematikaria Santamaria zientzia,
teknika eta gizartearen arteko elkarrekintzen pentsalaritik bereizi. Laugarren
atalean, beraz, zientziak, jarduera eta gorputz legez, giza fenomenoarekin
duen harreman estuaz Santamariak duen ikusmoldeaz arituko gara. Gizakiaren
espezifikotasuna eta giza izpirituaren murrizgaiztasuna aldarrikatu ondoren,
Santamariak filosofia pertsonalistan oinarritutako jakituria baten beharra
aitortzen dio zientziari. Hots, balore moral gorenak irizpide gisa biltzen
dituen ikusmoldeak gidatu beharko luke zientzia. Izan ere, bosgarren eta
azken atalean ikusiko dugunez, Santamariaren aburuz mende honetako zientziak
eta teknikak inplikazio etiko eta sozial ekidinezinak ditu. XX. mendeko
bigarren erdiko zientzia krisian dago (energia nuklearraren kasuak, esate
baterako, argi uzten duenez); honi aurre egiteko, Santamariak proposatzen
duenez, giza izpirituak balore moraletan oinarritutako gorengo jakintza
bat sortu behar du, zientzia eta teknika helburu gizatiarretara gidatuko
dituen humanismo teknologikoa, alegia. Bere ustez, teknikaren eta izpiritualtasunaren
batasuna ekarriko lukeen egitasmo honen erantzukizuna pentsamendu kristau-pertsonalistari
dagokio, hain zuzen ere. |
